Bạn không thể thi viết mà chẳng chuẩn bị gì nhưng vẫn mong được giải. Bởi ngay cả khi dự liệu đủ đường, bạn vẫn có thể ra về tay trắng vì những lý do không tưởng.
Năm 2021, lần đầu tiên tham gia một cuộc thi viết, mình được Giải Nhất và có 3 truyện ngắn được in trong sách. Mình còn dự thi thêm 2 cuộc khác trong cùng cộng đồng và đều có tác phẩm được chọn đưa vào sách sau đó. Thế là chỉ trong khoảng 1 năm đầu tiên viết lách, mình đã có mặt trong 3 cuốn tuyển tập văn học và 1 cuốn sách hướng dẫn viết khác nữa. Dù là người học chuyên ngành về Ngữ văn nhưng mình biết, mình có được những kết quả ấy không phải chỉ vì vậy.
Đến năm 2023, mình thử sức trong một cuộc thi khác, cũng viết nhưng lần này là viết thương mại, có thương hiệu cho đề và chọn bài để dùng trong thực tế kinh doanh hẳn hoi. Nhóm mình khi đó về Nhất. Quăng mình trong môi trường làm việc tập thể với cường độ làm việc cao, ở một lĩnh vực viết lách không phải thế mạnh, mình biết, những gì đạt được không phải do may mắn mà có.
Để giành được Giải Nhất trong những cuộc thi viết, mình không chỉ đọc đề rồi lao vào viết ngay. Trước khi nhấn nút gửi bài là một quá trình âm thầm mà mình đã dành nhiều thời gian chuẩn bị.
Nhiều người chỉ đọc đề một lần, thấy có thể viết được rồi cứ thế bắt đầu viết. Đó là cách nhanh nhất để tạo ra một bài bình thường nhưng chắc chắn bài viết sẽ khó lòng nổi bật. Chính bạn còn qua loa, hời hợt kia mà.
Mình thường đọc đề ít nhất 3 lần, mỗi lần cố trả lời một câu hỏi khác nhau.
– Lần đầu: Đề nói cái gì? Câu này giúp bạn chắc chắn nắm được nội dung trên bề mặt câu chữ.
– Lần hai: Đề muốn gì? Nó sẽ kích thích bạn tìm hiểu ý định phía sau của BTC. Một đề thi văn học về “những khoảnh khắc bị lãng quên” không chỉ muốn bạn kể về ký ức mà hơn hết, BTC đang chờ đợi người thi khai thác những cảm xúc nằm ở rìa của sự chú ý, những gì người ta chưa đặt tên hoặc chưa dám viết trực diện về nó.
– Lần ba: Đề cho phép viết tới đâu? Câu hỏi này sẽ cho bạn thấy khoảng trống mà đề mở ra cho người chơi.
Khoảng trống đó chính là chỗ để bạn làm khác với các thí sinh khác. Hầu hết người dự thi đều bám vào nghĩa hiển ngôn của đề. Người viết được giải thường là người đi vào phần ý nghĩa hàm ẩn. Họ không cần phải cố tình “độc lạ” mà thực sự nhìn thấy những điều thú vị đang nép mình.
Ở cuộc thi viết thương mại năm 2023, đề bài luôn gắn với một thương hiệu cụ thể. Nhóm mình không bắt đầu bằng việc viết “content” ngay. Chúng mình đọc – đọc đủ thứ về thương hiệu đó: lịch sử, cốt lõi, USP, ngôn ngữ truyền thông, cách họ nói chuyện với khách hàng… Khi viết, chúng mình cũng không viết về thương hiệu mà viết bằng ngôn ngữ của thương hiệu. Đó là điều ban giám khảo, vốn là những người sáng lập, vận hành thương hiệu, dễ dàng nhận ra ngay lập tức.
Đây là bước mà phần lớn người thi bỏ qua và đó là một thiệt thòi cho bạn.
Giám khảo luôn có quan điểm thẩm mỹ, có những thứ họ yêu thích và những thứ họ không chịu được. Một nhà văn thường viết văn xuôi trữ tình sẽ có cảm quan khác với một nhà báo quen viết phi hư cấu. Một người làm thương hiệu sẽ đánh giá bài viết theo tiêu chí hoàn toàn khác với một nhà thơ.
Bạn không thể viết để chiều lòng tất cả. Nhưng bạn có thể viết với sự hiểu biết về người sẽ đọc bài thi của mình.
Mình có thói quen tìm đọc tác phẩm hoặc bài viết của những người trong ban giám khảo trước khi thi. Hoạt động này không phải để bắt chước họ mà để hiểu họ đang đứng ở đâu trong thế giới chữ nghĩa, phong cách đặc trưng của họ là gì. Từ đó, mình tự hỏi: Bài viết của mình liệu có chạm được đến người này không?
Nếu một giám khảo rất coi trọng tính chân thực trong văn chương, hay đề cập đến điều đó trong các bài chia sẻ thì bạn nên chọn kể một câu chuyện thật của chính mình, không lý tưởng hóa, không che giấu những chỗ vụng về, xấu xí. Bạn cũng đừng cố bịa ra một câu chuyện nhân văn giả dối hay sử dụng AI để viết thay mình. Vì kết quả sẽ có sớm thôi.
Trước mỗi cuộc thi, mình có thói quen đánh giá lại năng lực của bản thân: Mình giỏi nhất là cái gì? Mình yếu chỗ nào? Việc này giúp mình biết mình đang có trong tay những gì và cần phòng thủ ở đâu.
Mình viết văn đẹp, trữ tình, giàu cảm xúc nhưng thời điểm thi viết năm 2021, mình chưa đủ mạnh về logic. Mình mạnh ở chi tiết đời thường, ở những khoảnh khắc nhỏ mà người ta hay bỏ qua. Nhưng mình có xu hướng miêu tả dàn trải, dễ để bài loãng ra nếu không kiểm soát tốt từ đầu. Khi nhận ra những điều đó, mình chủ động chọn thể loại phù hợp và góc khai thác làm bật được thế mạnh, đồng thời tạo ra một khung cấu trúc vững cho tác phẩm trước khi bắt tay vào viết.
Thế mạnh không tự nhiên trở thành lợi thế. Bạn phải chủ động đặt nó vào đúng chỗ. Nếu bạn kể chuyện giỏi, hãy chắc chắn bài của bạn có một câu chuyện thật sự, không chỉ là lý luận được bọc bằng vài ví dụ minh họa. Nếu bạn mạnh về tư duy phân tích, đừng cố viết trữ tình gượng gạo mà hãy để sự sắc bén trong lập luận trở thành thứ làm bài thi của bạn trở nên khác biệt.
Còn với điểm yếu, bạn không cần loại bỏ ngay, vì điều này thường mất nhiều thời gian, bạn chỉ cần không để nó quyết định đến kết quả. Hãy nhờ người khác đọc bài, tập trung vào điểm yếu của bạn và dành thêm thời gian chỉnh sửa đúng vấn đề bạn hay mắc phải. Bước vào cuộc thi khi đã hiểu rõ bản thân, bạn sẽ không còn bị bất ngờ hay lúng túng với chính mình nữa.
Nhiều người muốn thi viết nhưng thường chỉ nhìn đề rồi chờ cảm hứng ập đến. Cảm hứng viết không hoạt động theo cách đó, ít nhất là nó không đủ tin cậy để bạn đặt cược một cuộc thi vào.
Mình thường dành một khoảng thời gian, có thể là vài giờ, có thể là cả một ngày, chỉ để tìm kiếm các ý tưởng. Trước tiên, mình không phán xét, không chọn lọc mà tập trung ghi ra những ý nghĩ đã xuất hiện. Sau đó, mình đã nhìn thấy tất cả những hướng đi có thể trên trang giấy: từ ý tưởng hiển nhiên nhất đến những ý tưởng nghe có vẻ kỳ lạ, từ cách kể chuyện thông thường đến những hình thức thử nghiệm.
Khi mình có đủ nhiều lựa chọn trước mặt, mình mới bắt đầu tự hỏi: Ý tưởng nào là “có sức mạnh” nhất? Nó không phải ý tưởng hay nhất theo nghĩa trừu tượng mà là ý tưởng chỉ mình mới viết theo cách đó.
Đây cũng là điều mình thấy rõ nhất khi ngồi ở phía người chấm bài sau này. Những bài viết an toàn, được xây dựng cẩn thận nhưng không có điểm neo cá nhân thường không có gì để giám khảo bị níu lại, không có gì để nhớ. Trong khi những bài viết để lại ấn tượng sẽ có một khoảnh khắc nào đó rất cụ thể hay một chi tiết không ai nghĩ đến, trừ người đã thực sự sống qua điều đó.
Nếu cuộc thi cho phép xem bài của người tham dự trước hoặc có kho bài từ các mùa cũ, bạn không được bỏ qua bước này.
Chúng ta có thể đọc để học theo nhưng hơn hết là để tìm thấy la bàn cho chính mình. Đa số người thi đang đi theo hướng nào, đang khai thác góc nào, đang dùng giọng gì, đang chọn hình thức gì? Khi nhìn đủ rõ về các đối thủ, bạn mới biết cần đi đâu để không lẫn vào đám đông.
Đây không phải cố tình trở nên dị biệt hay muốn gây chú ý. Thử tưởng tượng các giám khảo đọc bài thi nào cũng có cùng một cách mở đầu, một kiểu hình ảnh, một thông điệp quen thuộc thì dù bài của bạn viết tốt thế nào cũng dễ nhòe với người khác. Sự khác biệt không phải điểm cộng nhỏ. Hơn cả vậy, nó giúp bài thi của bạn được lưu lại rõ nét trong trí nhớ của người chấm khi họ đặt bút chọn giải.
Góc nhìn khác, chi tiết khác, thông điệp khác, thậm chí hình thức thể hiện khác… tất cả đều có thể là nơi bạn tạo ra khoảng cách với các thí sinh còn lại.
Đây là điều ít người nghĩ tới khi đọc đề bài. Nhưng bạn không chỉ cần thời gian để viết mà còn cho bài thi được “tạm bỏ qua một bên” rồi sau đó là khâu biên tập bài nhiều lần bằng con mắt khác với khi viết.
Mình thường chia thời gian ra 3 phần:
– Phần đầu, khoảng 1/3 tổng thời gian của cuộc thi, là dành cho tất cả những điều cần làm trước khi viết: giải mã đề, tìm hiểu giám khảo, sản xuất ý tưởng, chọn hướng đi khác biệt…
– Phần giữa, với thời gian ngắn nhất, để dành cho việc viết bản nháp đầu.
– Phần cuối, với lượng thời gian dài hơn là để chỉnh sửa bài thi thật nhiều lần, thậm chí để nhờ người có chuyên môn khác đọc và góp ý, không phải chỉ đọc lướt cho có rồi sửa chính tả.
Nếu bạn dùng hết thời gian cho việc viết, bạn sẽ không còn gì cho việc sửa. Trong khi bản nháp đầu tiên dù của ai cũng luôn cần được sửa thật nghiêm túc, tỉ mỉ. Bài thi tốt nhất là bài được chỉnh sửa kỹ càng nhất trước khi gửi đi.
Bản nháp đầu tiên không bao giờ nên là bài thi. Đó là bản thảo để bạn nhìn thấy bạn đã nghĩ gì.
Mình viết bản đầu khá nhanh, cố gắng không dừng lại hoặc hạn chế nhất có thể việc chỉnh sửa trong lúc viết. Mục đích của mình chỉ là đặt hết những gì trong đầu xuống giấy. Tất cả cứ để nguyên đó đã.
Viết xong, mình để bản thảo nguội một thời gian. Ít nhất là một đêm, tốt hơn là một ngày hoặc một tuần. Khoảng cách giúp đảm bảo khi quay lại với tác phẩm, mình sẽ đọc bằng con mắt của người ngoài, không còn bị cuốn vào mạch viết ban đầu nữa.
Các lần đọc lại thường là lúc mình thấy rõ nhất: đoạn nào viết tốt, đoạn nào đang có vấn đề, chi tiết nào không ổn… Cắt bỏ và chỉnh sửa vốn không dễ nhưng nó là phần công việc phải làm, làm thật nghiêm cẩn, để bài dự thi là tác phẩm tốt nhất mà bạn có thể gửi đi.
Trước khi gửi bài, mình sẽ kiểm tra bằng cách đọc toàn bộ bài như thể mình chưa từng viết nó, như thể mình là người hoàn toàn xa lạ vô tình bắt gặp nó và đọc lần đầu.
Mình sẽ tự hỏi:
– Tiêu đề có đủ sức kéo mình đọc tiếp không? Đó là thứ đầu tiên giám khảo nhìn thấy, trước cả câu mở đầu trong bài. Một tiêu đề chung chung hay mờ nhạt có thể khiến bài thi chưa được đọc đã mất đi một phần thiện cảm.
– Câu mở đầu có hấp dẫn không? Mình chỉ cần biết là nó có đủ sức để mình muốn đọc câu tiếp theo không.
– Có chỗ nào bị vấp không? Nếu mình đọc mà phải dừng lại vì không hiểu hoặc vì câu văn quá rối, mạch cảm xúc bị đứt gãy hay có chi tiết vô lý… chúng chính là những chỗ cần xem, sửa lại.
– Kết bài có đọng gì trong lòng mình không? Câu cuối cùng là thứ giám khảo mang theo khi đọc xong bài của bạn. Nếu nó đơn giản, nhạt nhòa, bài viết có hay đến đâu cũng dễ bị trừ điểm.
Mình cũng thường đọc to bài của mình trước khi gửi thi. Tai chúng ta có thể nghe được những thứ mà mắt bỏ qua: một câu quá dài khiến người đọc hụt hơi, một từ hay cụm từ lặp đi lặp lại, một chỗ mà giọng văn đột ngột đổi tông không lý do…
Sau nhiều năm viết và cũng nhiều lần ngồi ở phía người chấm bài, mình nghĩ điều mà một bài thi viết thực sự cần không phải là phô diễn những kỹ thuật viết hoàn hảo.
Kỹ thuật là điều kiện cần. Nhưng điều kiện đủ – điều khiến một bài viết vượt lên khỏi hàng trăm bài thi khác thường là dấu vết riêng của tác giả.
Cảm giác khi đọc một bài viết mà như bạn đang được nghe ai đó kể chuyện cho mình, như được sống trong không gian của tác phẩm, nhìn thấy và nghe thấy mọi thứ diễn ra trong đó rồi lòng mình rung lên với nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau là thứ các giám khảo thường đánh giá cao.
Điều đó không có nghĩa là bài thi phải viết về chuyện cá nhân. Dù bạn đang viết truyện hư cấu, viết thương mại hay viết tản văn đều có thể có dấu vết của chính bạn trong đó, nếu bạn chịu để mình thực sự có mặt trong bài viết mà không chỉ sử dụng kỹ thuật viết.
Tất cả những gì mình vừa kể như giải mã đề, hiểu giám khảo, tìm ý tưởng, chỉnh sửa kỹ đều có thể học được. Nhưng có một thứ quyết định bạn làm những việc đó nhanh đến đâu, chắc đến đâu: nền tảng hiểu biết về viết lách.
Khi bạn hiểu truyện ngắn cần gì để thật sự là truyện ngắn, bạn đọc đề sẽ khác. Khi bạn biết điểm nhìn, nhịp kể, cách mở và đóng một tác phẩm, bạn chỉnh sửa bài sẽ khác. Nền tảng không phải thứ bạn dùng trực tiếp vào bài nhưng nó hiện diện trong từng quyết định nhỏ xuyên suốt quá trình viết. Người có nền tảng vững không phải người không mắc lỗi mà là người biết mình đang làm gì và tại sao.
Bạn không cần học ngành Văn để có điều đó nhưng bạn nên đầu tư vào nó có chủ đích.
Đan Ngọc, Lisa, Thanh Ly, An Hạ… là những học viên viết truyện của mình và không ai xuất phát từ chuyên ngành văn chương. Điểm chung của họ là nhìn thấy tầm quan trọng của nền tảng và chịu xây nó trước khi nghĩ đến chuyện thi hay đăng bài. Có truyện lên báo, được giải các cuộc thi viết – những kết quả đó đến từ quyết định đầu tư đúng chỗ, không phải từ năng khiếu bẩm sinh.
Có một điều nghe nhỏ nhặt nhưng mình chứng kiến không ít người bị loại vì nó: không đọc kỹ thể lệ hoặc đọc rồi nhưng không tuân thủ đủ.
Số từ vượt quá quy định, thiếu thông tin yêu cầu trong phần giới thiệu tác giả, nộp sai định dạng file, gửi bài muộn… Những lỗi nhỏ đó trong mắt ban tổ chức không chỉ là sơ suất mà là dấu hiệu của người không nghiêm túc.
Mình xem việc tuân thủ thể lệ như bài kiểm tra đầu tiên của cuộc thi. Bạn phải vượt qua nó trước khi bài viết của bạn được đọc.
Không chỉ thể lệ, bạn cần cẩn thận với từng thứ có thể nhìn thấy được: trình bày có gọn gàng không, lỗi chính tả và lỗi đánh máy có được soát hết chưa, tên tác phẩm có được đặt đúng chỗ và đúng định dạng không, hashtag đã đúng chưa… Tỉ mỉ không phải tính cách. Nó là thái độ bạn mang vào cuộc thi. Người chấm bài dễ dàng cảm nhận được điều đó dù họ không nói ra.
Trước khi nhấn nút gửi bài, không ai có thể đảm bảo với bạn rằng bạn sẽ được giải. Giám khảo khác nhau, tiêu chí khác nhau, những bài nộp cùng đợt cũng khác nhau, có quá nhiều thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của bạn. Nhưng những gì nằm trong tay bạn thì bạn có thể làm đủ và làm tốt: hiểu thật kỹ đề, biết mình đang viết cho ai, chọn ý tưởng tốt, viết và chỉnh sửa thật sự nghiêm túc, đọc lại như thể bản thân là giám khảo…
Khi bạn đã làm hết những điều đó, việc nhấn nút gửi bài không còn là một hành động hồi hộp nữa. Nó là sự xác nhận: Mình đã làm tất cả những gì mình có thể. Kết quả dù thế nào vẫn sẽ có ý nghĩa với bạn.
Sự chuẩn bị kỹ càng không chắc sẽ giúp bạn giành được Giải Nhất trong cuộc thi viết nhưng bạn sẽ bắt gặp phiên bản tuyệt vời của bản thân trong quá trình đó. Và tin mình đi, với ngần ấy nỗ lực, con chữ của bạn sẽ tìm được đúng nơi nó thuộc về.
Mỗi việc bạn làm cũng giống như một quân cờ Domino, tuy nhỏ nhưng có thể thay đổi toàn bộ những quân xếp sau nó. Sự chuẩn bị của mình cho cuộc thi viết online năm 2021 đã đưa mình đến hôm nay – trở thành cô giáo dạy viết, “founder” của Yêu lại tiếng Việt, tổ chức nhiều cuộc thi viết, chắp cánh cho nhiều bài viết lên báo, có mặt trong sách.
Hiện tại, cộng đồng Yêu lại tiếng Việt cũng đang diễn ra Cuộc thi viết truyện ngắn 2025, chủ đề Muôn mặt gia đình. Còn mình thì đang tuyển sinh thêm 3 bạn cho khóa học Viết truyện ngắn chuyên sâu khai giảng đầu tháng 4 này.
Nếu bạn đang nghĩ đến việc trở thành tác giả truyện một ngày không xa, mời vào đội mình nha. https://forms.gle/PtzoEMpbyzPAZ7vT9
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
