Viết văn là một hành trình rất dài mà trái ngọt thường không đến với người vội vã. Hôm nay bạn thấy ai đó rực rỡ không có nghĩa là họ chưa từng đi qua những ngày tăm tối.
Nhiều bạn nghĩ rằng mình là một cô giáo dạy viết, có cộng đồng Yêu lại tiếng Việt và sống được với nghề là vì mình có thiên phú về văn chương. Bản thân mình lại tin rằng sự rèn luyện có chủ đích với cường độ cao trong thời gian đủ dài sẽ tạo nên những kỳ tích không ngờ.
Ngày còn đi học, mẹ mình giỏi Văn. Mình cũng mong sẽ giỏi được như mẹ nhưng không… Trong suốt 3 năm đầu cấp hai, mình thường chỉ nhận được những bài kiểm tra 7 điểm và biểu cảm khó chịu trên khuôn mặt cô giáo ngày đó vẫn hiện rõ trong trí nhớ mình lúc này.
Mình từng tự hỏi có thật là mình không thể viết được những bài văn hay, hay là cô giáo không thể công nhận mình vì lý do cá nhân?
Mình cũng đã rất mong được học Ngữ văn với thầy cô khác để xem mình sẽ được đánh giá thế nào, có thực sự là mình không biết viết, không có khả năng viết như cô đã khinh khi không.
Rồi điều ấy cũng đến khi ba mẹ đưa mình vào Nam sinh sống. Năm học cuối cấp 2 đánh dấu một khoảng trời áo trắng hoàn toàn khác biệt của mình.
Ở trường mới, chúng mình được học Toán – Văn – Anh một tháng trong hè, trước khi chính thức vào năm học. Sau một tháng ngắn ngủi ấy, cô Thu – cô giáo dạy Ngữ Văn lớp 9A1, đã đưa mình vào đội tuyển thi HSG môn Văn. Mình ngỡ ngàng. Sao cô có thể tin tưởng một học sinh mới chuyển trường mà cô còn chưa từng dạy dỗ? Sao sự nhìn nhận của cô lại khác với cô giáo trước đây của mình đến thế?
Từ một học sinh bị chê viết văn không tốt đến việc đại diện cho học sinh khối 9 của ngôi trường nhỏ đi thi HSG vòng huyện rồi vòng tỉnh là điều không tưởng. Ấy vậy mà nó đã xảy ra chỉ sau một khoảng thời gian quá ngắn.
Trên con đường gắn bó với chữ nghĩa của bản thân, mình vẫn luôn dành sự biết ơn đến cô Thu. Cô nhìn ra ở mình năng lực mà chính mình còn hoài nghi là không có. Cô cũng bỏ ngoài tai những câu hỏi của các giáo viên khác trong trường mà đặt ở mình niềm tin. Đến cả bây giờ, sau gần hai mươi năm kể từ mùa hè 2008 đó, mình vẫn còn nhớ những bài học đầu đời của cô về cách viết văn. Là cách viết câu văn thế nào cho hay, trình bày sao cho đúng cho đẹp chứ không chỉ là cách tổ chức một bài viết sao cho hiệu quả. Cô là người thầy đầu tiên thực sự dạy mình viết văn mà không phải là viết bài nghị luận văn học. Cô nói muốn câu văn bay bổng, em phải dùng các từ có cùng vần với nhau. Cô chỉnh cách mình đặt các dấu thanh khi viết cho đúng vị trí, giống như khi người ta gõ trên máy tính. Cô cũng dạy lại mình viết một bài văn nghị luận xã hội – phần mình còn yếu – làm sao cho thuyết phục.
Những bài giảng của cô trên lớp, những lời căn dặn của cô trong các buổi ôn thi đưa mình bước vào thế giới diệu kỳ của câu chữ. Nhiều lần mình đã nghĩ mỗi học sinh nên có một cô giáo dạy Văn như cô trong đời. Bởi từ những giờ giảng say mê và truyền cảm của cô, mình mới biết văn chương đẹp đến vậy. Cũng từ sự dìu dắt tỉ mẩn mà nghiêm khắc của cô, mình mới có thể mang về Giải Ba HSG Ngữ Văn cấp tỉnh lớp 9. Năm học đầu tiên của một đứa học sinh chuyển trường chính thức khởi đầu một chương đời gắn bó với bút nghiên.
👉 Nếu bạn đang muốn tự học viết với chi phí siêu thấp thì mình có 2 đề xuất là Sổ tay tản văn và Checklist Tự đánh giá bài viết.
Lên cấp ba, mình được các cô chọn vào đội tuyển ngay từ lớp 10 để chuẩn bị cho kỳ thi HSG năm lớp 12. Trong 3 năm đó, mình học với cô Lan Dzi, cô Minh Hiền và thầy Thức trong các giờ Ngữ Văn trên lớp. Ngoài ra, mình còn được học ôn với cô Mỹ Dung là trưởng bộ môn của Trường THPT Bến Cát. May mắn của mình là được cả bốn thầy cô yêu thương và dạy rất nhiều điều hay.
Cô Lan Dzi dí dỏm, nhiệt tình nhưng cũng là người nghiêm khắc dạy mình về cái giá của sự cẩu thả khi viết. Năm lớp 10, chúng mình được cho bài tập làm văn ở nhà, mình đã hóa thân thành một chú gà trống chọi “hết thời” chán chường nhưng vẫn còn nguyên bản tính anh hùng. Bài văn được 9,5 điểm với lời phê “Sai 2 lỗi chính tả”. Cô nói với mình là đáng lý cô cho điểm 10 nhưng cô muốn mình nhớ để không bao giờ viết sai hai từ đó nữa. Đúng là mình mãi không thể quên được lần trừ điểm ấy, song không chỉ nhớ hai từ, mình còn nhớ không được chủ quan viết, cũng không được tự tin là mình viết như thế đã đúng, đã hay.
Không chỉ vậy, cô còn dạy mình “quan sát và trải nghiệm” là thói quen phải duy trì để có thể viết văn. Cô nói “Em sẽ không thể biết ớt cay thế nào nếu không nếm thử. Người viết lúc nào cũng phải quan sát những gì quanh mình, điều gì trải nghiệm được thì trải nghiệm, trải nghiệm càng nhiều, vốn sống càng dày thì viết càng hay.”. Sau này, khi mình mở các khoá học viết, mình cũng dựa trên lời dạy của cô mà đưa ra 3 hoạt động không thể thiếu với người viết là quan sát – trải nghiệm – chiêm nghiệm. Nhờ có sự kèm cặp của cô, trong năm lớp 11, mình giành được Giải Nhất Kỳ thi Olympic truyền thống liên trường ở môn Ngữ văn.
Cô Hiền, thầy Thức, cô Dung không dạy mình cách viết văn nói chung nhưng rót vào lòng mình tình yêu với những tác phẩm văn học, với vẻ đẹp của tiếng Việt và với cái hay của những bài nghị luận văn học. Các thầy cô yêu thương mình bằng sự cổ vũ, bằng những lời khen khi mình làm tốt và cả những lần nhắc nhở khi mình lơ là.
Có một lần năm lớp 11, cô Hiền báo cho mình là bài kiểm tra của mình chỉ được 6 điểm. Mình bị điểm thấp nhưng người buồn là cô. Mình thấy trong mắt cô sự ái ngại khi phải nói với mình điều đó. Hẳn là cô đã sợ mình buồn hoặc thất vọng về bản thân. Đúng là mình có tâm trạng ấy thật, vì mình đang ở trong đội tuyển HSG kia mà. Sự thực là khi đó, mình vẫn chưa biết phân tích tác phẩm “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” theo dạng nghị luận văn học, dù cho mình đã thuộc lòng cả bài. Cô và mình đứng dựa vào lan can, hướng ra phía cây cổ thụ giữa sân trường. Giữa tiếng ồn ào của giờ ra chơi, cô từ tốn giải thích cho mình tại sao được điểm 6 và mình phải làm thế nào mới đúng với yêu cầu của đề bài. Sau lần đó, mình đã biết cách phân tích một tác phẩm văn học trung đại.
Khác với các thầy cô còn lại, cô Dung không trực tiếp dạy mình môn Văn trên lớp mà cô trò chỉ gặp nhau trong các buổi ôn tập của đội tuyển. Cô thường in cho chúng mình rất nhiều tài liệu là các bài lý luận văn học, phân tích câu nói của những tác giả lớn về văn học và đời sống hay về cái tâm của người cầm bút. Cô cũng gửi cho chúng mình cả những bài văn của học sinh đoạt giải quốc gia trong những kỳ thi trước để chúng mình tham khảo và học hỏi. Khi dắt học sinh lớp 12 đến tham quan Trường Đại học Nông lâm TPHCM, cô kể mình nghe một lần chấm bài thi học kỳ đã rọc phách của học sinh, thầy cô tổ Ngữ văn ngạc nhiên với bài được chấm 9,25 điểm. Cô không biết bài đó của ai vì không nhận ra nét chữ. Nhưng thầy Thức, cô Hiền thì nhận ra ngay bài làm của mình vì nét chữ quen thuộc và độ dài 3 cặp giấy đôi không phải học sinh nào cũng viết được. Cô còn ghẹo mình là nói tên Hòa thì thầy cô nào trong tổ Văn cũng biết. Chuyện be bé ấy vẫn theo mình đến giờ như một kỷ niệm đặc biệt với thầy cô tổ bộ môn.
Điều đặc biệt nữa là trong 12 năm học, mình chỉ được học với thầy giáo dạy Ngữ văn một lần vào năm cuối. Thầy Thức ôn tồn, nghiêm nghị, giống như một người cha của chúng mình. Mình chuẩn bị cho kỳ thi HSG từ năm lớp 10 nên kiến thức được dạy trước khá xa so với lịch học trên lớp. Có những giờ Văn của thầy, mình không thể nào tập trung nổi vì đã thuộc từ tác phẩm tới cách phân tích bài. Thầy hiểu điều đó nên không bắt mình phải học chú tâm như các bạn. Thầy chiều mình đến mức có lần còn nói mình chán quá thì ngủ đi chớ đừng khều các bạn nói chuyện riêng trong giờ học nữa. Buổi học Văn cuối cùng năm đó, thầy đứng trên bục giảng, sau lưng là cái bảng xanh vẫn còn những dòng chữ bằng phấn trắng tự tay thầy viết. Mình nhìn lên phía thầy, thấy hình ảnh một người cha mái tóc đã hoa râm, làn da ngăm bánh mật, quần áo cũ nhưng chỉnh tề đang dặn dò đám con thơ trước ngưỡng cửa cuộc đời. 18 tuổi, thầy không còn nói với chúng mình về môn Văn, thầy căn dặn cách làm người.
Đó là một giờ học đầy nước mắt và tiếng nức nở của các cô bạn gái, cũng đầy những khoảng lặng của các cậu bạn trai. Mình ngồi trong một góc lớp, lặng lẽ quan sát thầy, quan sát bạn, lòng vời vợi buồn khi biết rằng sau hôm ấy, chúng mình sẽ không còn là học sinh phổ thông nữa, không còn ngày ngày gặp nhau trên lớp nữa. Có một tấm ảnh mình đứng phía sau thầy, hai tay đặt nhẹ lên hai vai thầy như dựa vào điểm tựa tinh thần lớn trong lúc mình chênh vênh.
Mỗi lần xem lại những kỷ vật cũ như một bức ảnh, một bằng khen, mình vẫn cảm thấy hạnh phúc và biết ơn những năm tháng áo trắng được gặp những người thầy, người cô tận tâm với nghề giáo và yêu thương học trò.
Đi từ sự vun đắp của các thầy cô, mình bước vào lớp Sư phạm Ngữ văn của Trường đại học Thủ Dầu Một. Chúng mình học về tiếng Việt, về văn hóa Việt Nam, về ngôn ngữ, thi pháp, văn học Việt Nam và văn học nước ngoài… Sau đó là những lần đi thực tế, kiến tập, thực tập và hoàn thiện luận văn cuối khóa.
4 năm đại học, mình thấy hứng thú nhất với những môn học chuyên ngành được dạy bằng tiếng Anh. Người dạy chúng mình năm đó là thầy Thắng mới du học về. Thầy là người Nghệ – Tĩnh, lại từ Pháp về mà dạy văn học bằng tiếng Anh nên giờ học nào, mình cũng phải cố gắng tập trung để nghe xem thầy nói gì và phải làm gì. Phát âm của thầy rất lạ, chất giọng miền trung khi nói tiếng nước ngoài càng thêm khó nghe khó hiểu. Chính vì vậy mà mình càng hào hứng. Thầy cũng là giảng viên duy nhất cho chúng mình xem phim điện ảnh để đối chiếu với tác phẩm văn học. Tác phẩm thầy chọn là “Chùa đàn” của Nguyễn Tuân. Chúng mình đã rất ngơ ngác khi học nhưng chính vì khó, nó trở thành một thử thách đáng chinh phục làm mình nhớ mãi.
Sau này, trong buổi thi kết thúc môn, mình làm bài xong thì thầy lặng lẽ đến trước mặt và lấy tờ giấy nháp. Thầy bảo để mình không chỉ bài cho các bạn được, ngày đấy mình là sinh viên duy nhất có thể hiểu tương đối những gì thầy giảng và rất nghiêm túc tự chuẩn bị tài liệu ôn thi. Nhờ có thầy, mình đã tìm thấy sự kết nối tuyệt vời giữa tiếng Anh, tiếng Việt và văn chương, cũng như sự khác biệt giữa tác phẩm văn học với tác phẩm điện ảnh chuyển thể. Chính từ ký ức này cùng với ấn tượng về một môn học của lớp Văn học nước ngoài ở cao học mà mà mình đã đưa nội dung về điện ảnh vào trong khóa học Viết truyện chuyên sâu hiện đang giảng dạy.
Những năm tháng học đại học cũng có một chuyện dẫn mình đến cuộc khủng hoảng tinh thần đầu tiên. Đó là khi mình tốt nghiệp nhưng không được vào biên chế giáo viên. Lý do là vì mình không khai sinh ở Bình Dương, một thứ nằm ngoài năng lực và bằng cấp mà với mình là quá bất công. Bằng tốt nghiệp của mình loại Khá, điểm thực tập 9,6 và điểm luận văn 8,9. Mình có bằng tiếng Anh và bằng Tin học đầy đủ theo quy định. Nhưng mình làm sao thay đổi được nơi mình sinh ra?
Khi đọc danh sách vào biên chế, mình gần như chết sững, không biết nên phản ứng thế nào. Mình không khóc được, mình uất ức. Mình không hiểu tại sao người ta không nhìn vào năng lực chuyên môn, năng lực sư phạm mà lại nhìn vào việc một người quê quán ở đâu. Chẳng biết kêu ai, cũng chẳng biết phải làm gì tiếp theo, mình chìm đắm trong cảm giác về sự bất công, về sự thất bại và nhục nhã ê chề. Mình đã thấy có lỗi vô cùng với ông bà và bố mẹ, những người từng rất tự hào về việc mình học giỏi.
Suốt 1 tháng trời, mình mất ngủ gần như trắng đêm hoặc ngủ rất chập chờn. Mình cứ nằm như một khối gỗ, mắt nhìn tròng trọc lên mái tôn trần nhà, tay gác ngang trán còn đầu óc lúc thì rỗng tuếch, lúc đen đặc, khi lại hỗn loạn, mơ hồ. Mãi rồi mình cũng phải chấp nhận sự thật rằng cuộc đời vẫn có những chuyện vô lý đến thế và mình thì vẫn phải sống thôi, phải tìm việc khác để làm thôi. Lúc này mình nhớ ra rằng mình có bằng tiếng Anh 700 điểm và dư sức tìm được một công việc khác với mức lương tốt hơn. Chỉ là dù mình đã được các thầy cô đánh giá cao về chuyên môn và khả năng giảng dạy nhưng mình lại không thể trở thành giáo viên phổ thông. Cảm giác về lần thất bại đầu đời vẫn là cái gai còn nhói trong tim mình rất lâu về sau.
Nhìn lại những năm tháng học trò, mình đã là HSG Văn từ lớp 9, đã được Giải Ba trong kỳ thi HSG Văn quốc gia, cũng đã có những điểm số rất đẹp ở đại học nhưng rồi mình vẫn không được chọn để trở thành một cô giáo. Khi bạn biết mình của lúc này, bạn có thể chỉ nhìn thấy mình là một cô giáo dạy viết đã được nhiều người nhắc tên và mình cũng đã nâng đỡ cho nhiều học viên, thành viên trong cộng đồng Yêu lại tiếng Việt trên đường viết. Nhưng bạn thấy đó, mình cũng từng bị từ chối, cũng trải qua khủng hoảng hiện sinh, cũng có lúc thấy mình vô dụng và thấy rằng việc mình học giỏi Văn chẳng giúp là người được chọn.
Mình quay lại với viết vào năm 2021, được Giải Nhất với truyện ngắn đầu tay cũng vào năm này và gắn bó đến giờ. Thế nhưng trước đó, mình đã có 6 năm không đụng đến sách và cũng chỉ viết vài dòng nếu cảm xúc đầy ứ. Mình nghĩ điều giúp mình duy trì việc viết mỗi ngày từ 2021 đến nay chính là nguyên tắc mà mình đã đặt ra ngay từ lúc đó. Sau khi xác định muốn viết, mình đã tự quy định mình phải viết ít nhất 1000 từ mỗi ngày. Hơn 5 năm qua, mình vẫn đang ở đây và chia sẻ con chữ của mình đều đặn trên trang cá nhân. Đã có lúc mình lo rằng mình sẽ cạn ý tưởng nhưng điều ấy không xảy ra. Càng viết, càng dạy, càng đọc sách, mình càng có nhiều thứ muốn viết, nhiều chuyện muốn làm. Mình nhận ra ý tưởng không đến với chúng ta từ đầu mà nó sẽ xuất hiện trong khi ta sống và viết.
👉 Nếu bạn thích sáng tác truyện mà không biết bắt đầu như thế nào, Sổ tay viết truyện sẽ là ebook lý tưởng cho bạn vừa học vừa hành không cần lăn tăn về giá.
Năm 2022, khi mở khóa dạy viết sáng tác đầu tiên, mình chưa thấy ai có khóa học tương tự, ngoài một khóa liên kết của OWD mà mình cũng chính là 1 trong 3 mentor. Mình đã bước đi trên con đường mới mẻ đó chỉ bằng cách cứ làm thử và điều chỉnh. Hiệu quả thì làm tiếp, sai thì bỏ hoặc làm lại. Cũng rất may khi trên đường đi, mình có những người anh người chị là nhà thơ, nhà văn mở cho mình các cánh cửa, hỗ trợ để mình phát triển cộng đồng và có các cộng sự nhiệt tình chung bước. Trong Cuộc thi viết truyện ngắn năm 2024 và 2025, chúng mình được các anh chị nhận lời làm giám khảo và còn nhiệt tình trao đổi trong các buổi giao lưu, mang theo những cuốn sách làm quà tặng cho thành viên tham gia…
Bây giờ mình 33 tuổi thì đã gắn với văn học từ năm 15, nghĩa là cũng 18 năm nay rồi. Thế nên, mình không nghĩ chỉ người có năng khiếu mới viết được những tác phẩm hay. Mình tin rằng những người cần mần học hỏi và thực hành có chủ đích trong một môi trường đặc thù, dưới sự hướng dẫn của người có chuyên môn và kinh nghiệm, thì sẽ nhanh tiến bộ. Đó cũng là lý do mình luôn thầm mong rằng những ai muốn viết, yêu viết sẽ đầu tư cho các khóa học viết lách, khóa học sáng tác uy tín với những người thầy giỏi giang, tận tụy. Còn khi chưa gặp được người thầy của bạn, hãy tự biến bản thân thành người xứng đáng để quý nhân bước đến. Mình có phước khi được nhiều người thầy dẫn dắt trên bước đường văn chương nhưng mình cũng luôn thầm cảm ơn vì mình là một người kiên định, kiên trì và quyết liệt với lựa chọn của chính mình.
Mình đã chọn viết, chọn dạy viết và 5 năm qua, mình chưa từng hời hợt hay mất tập trung. Mình làm, mọi người thấy. Và giống như chị Võ Diệu Thanh có nói với mình thế này: “Chị không cưng em. Tuổi này khó cưng được ai lắm. Nhưng chị cưng việc em đang làm với Yêu lại tiếng Việt.”. Chị cũng nói rằng: “Mỗi người có một sứ mạng riêng và chị tin em là người được chọn để đưa tiếng Việt, đưa câu chữ đến gần với mọi người hơn.”.
Thế nên, nếu có một lời khuyên nào dành cho những ai đang muốn nghiêm túc theo đường chữ nghĩa, mình chỉ mong rằng bạn đừng hấp tấp, hãy chậm lại để sống, để viết và hãy giữ cho ngọn lửa viết trong bạn luôn cháy sáng. Rồi một ngày, sẽ có người nhìn về phía bạn như cách bạn đang nhìn về những người khác hôm nay.
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
