Bạn học viết không phải để chứng minh bản thân giỏi hơn AI mà để phát triển tư duy và nâng cấp khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ.
Khi trí tuệ nhân tạo có thể hoàn thành 1 bài viết chỉ trong thời gian tính bằng giây, nhiều người nghĩ rằng chẳng cần phải học kỹ năng (tự) viết nữa. Bởi vì cứ nhập câu lệnh là có kết quả, nghĩ suy làm gì cho mệt. Nhưng ngay khi bạn nghĩ như vậy, não bộ của bạn sẽ mặc định rằng nó có quyền lười biếng. Cứ qua thêm một lần để AI hoàn toàn viết thay mình, bạn càng khiến trí tuệ của bản thân sa sút hơn.
Các nghiên cứu khoa học thực tế đã chỉ ra việc quá phụ thuộc vào AI trong viết lách làm giảm khả năng phản biện, khả năng ghi nhớ và năng lực tư duy độc lập của con người.
– Nghiên cứu của Fabrizio Dell’Acqua và cộng sự (2023, Harvard Business School & BCG): Thông qua thử nghiệm ngẫu nhiên trên 758 chuyên viên BCG. Họ sẽ soạn thảo bài phân tích cùng ChatGPT-4. Kết quả cho thấy nhóm phụ thuộc AI mắc lỗi nhiều hơn 19% ở các tác vụ phức tạp nằm ngoài năng lực A. Điều này chứng minh rằng sự tiện lợi của công cụ tạo ra trạng thái thụ động làm xói mòn năng lực tự kiểm chứng và tư duy phản biện của người tham gia.
– Nghiên cứu của Hamsa Bastani, Osbert Bastani và cộng sự (2024, Đại học Pennsylvania & Wharton): Tổ chức thực nghiệm đối chứng trên người học có và không sử dụng AI khi làm bài tập và đánh giá bài kiểm tra độc lập. Kết quả là nhóm dùng AI đạt điểm thấp hơn 17% khi phải tự làm bài không có công cụ hỗ trợ. Điều này chỉ ra rằng việc phụ thuộc AI sẽ dẫn đến hiện tượng chuyển giao tư duy, làm gián đoạn quá trình thử và sai bắt buộc trong quá trình học tập. Do đó cũng làm giảm khả năng ghi nhớ dài hạn và phản xạ tự chủ.
– Nghiên cứu của GS. Michael Gerlich (2024, Đại học Khoa học Ứng dụng Anhalt, Đức): Tiến hành khảo sát và phân tích thống kê định lượng về mối tương quan giữa tần suất dùng AI để viết lách với chỉ số tư duy phản biện. Kết quả đưa ra là những người lạm dụng AI bị suy giảm rõ rệt khả năng lập luận độc lập. Khi giao toàn bộ khâu logic và ngôn từ cho AI, các vùng não chịu trách nhiệm xử lý tư duy sâu sẽ dần bị thui thột.
Không chỉ có 3 nghiên cứu trên mà bạn rất dễ dàng tìm được các công trình, biết được các câu chuyện về mặt trái của việc lạm dụng trí tuệ nhân tạo. Ngay cả khi bạn không quan tâm tới các thí nghiệm khoa học thì chỉ cần chính bạn sử dụng AI hoặc quan sát một người để AI tự viết trong một thời gian sẽ thấy ngay tác hại của nó.
Đến thời điểm này, chính mình cũng phải chấp nhận thực tế rằng người người, nhà nhà đang sử dụng AI để viết, từ viết nội dung đến sáng tác đều có. Mình cũng không phủ nhận sự thật là tốc độ viết của nó hơn con người nhiều lần, khả năng tổng hợp thông tin thì chúng ta không thể nhanh bằng.
Nhưng số lượng người dùng AI để viết đông đảo không đồng nghĩa rằng điều đó đáng được khuyến khích.
Viết là quá trình não bộ chúng ta tự va chạm, phân tích, tổng hợp, chắt lọc và gọt giũa những hỗn độn bên trong thành những suy nghĩ rõ ràng trước khi hiện diện với hình dạng câu chữ. Nếu bạn giao hẳn ngòi bút của bản thân cho AI, bạn sẽ tiết kiệm được thời gian nhưng phải trả cái giá đắt đỏ hơn – đánh mất khả năng làm chủ tâm trí của chính mình.
– Năng lực tư duy: Khi viết, bạn phải tìm kiếm và sắp xếp các dữ liệu đang tồn tại ngổn ngang, thậm chí là mơ hồ bên trong bộ não. Sau đó mới chọn lọc cách để đưa chúng ra thành lời nói hay câu văn. Tư duy không chỉ diễn ra trước khi bạn viết mà ngay cả trong lúc viết, tư duy của chúng ta vẫn không ngừng hoạt động. Não bị đưa vào một trạng thái lao động hăng say. Nó chọn lọc thông tin, xâu chuỗi các điểm mờ và phát hiện những lỗ hổng trong logic của chính bạn.
Tự viết chính là cách bạn rèn luyện khả năng kiên nhẫn làm việc với các vấn đề phức tạp cho đến khi tìm ra được nguyên nhân, bản chất, giải pháp. Hay trong sáng tác, nó sẽ là chuyến phiêu lưu của tâm trí đưa bạn trở về với ký ức, với cảm xúc, với trí tưởng tượng của bản thân. Nếu luôn tìm đến AI để có khung dàn ý hay bài viết ngay lập tức, ta sẽ dần đánh mất sự linh hoạt của tư duy, lười suy nghĩ sâu và dễ dàng chấp nhận những kết quả hời hợt.
Chúng ta thường cảm giác rằng bài viết của AI thật trơn tru, ngồn ngộn thông tin nhưng ta quên mất rằng câu chữ thể hiện nội tâm của người viết. Một bài viết vụng về, nhiều lỗi sai nhưng kể được câu chuyện thật, có những cảm xúc thật vẫn dễ sẽ khiến người đọc rung cảm. Còn “công trình” của AI giờ đây cũng đã khiến không ít người “dị ứng” ngay từ những dòng đầu tiên.
Khi đánh giá bài của khách hàng và học viên, mình vẫn gặp những câu chữ được viết bởi AI. Thay vì bắt bẻ, mình chọn chỉ ra những lỗ hổng về logic, những lỗi sai ngữ pháp, những mẫu thức lặp lại và độ nông trong cảm xúc, thông điệp để người viết thấy. Mình chỉnh những lỗi này không những giúp người viết nâng cao năng lực đánh giá bài viết mà còn giúp họ thay đổi cách tư duy trong đầu rước khi đưa suy nghĩ, cảm xúc của chính họ ra thành câu chữ.
👉Nếu bạn đang muốn phát triển tư duy, chuỗi bài sau sẽ có ích:
Phát triển tư duy phản biện để thật sự làm chủ tư duy
Tư duy phát triển có tạo ra thiên tài?
Tư duy thực nghiệm nên được rèn luyện như thế nào?
Phát triển tư duy phân tích vấn đề ở người viết
Phát triển tư duy thẩm mỹ của người viết
Phát triển tư duy logic của người viết
Phát triển tư duy ngôn ngữ khi nói và khi viết
Đổi cách đọc sách, lọc lại tư duy
– Năng lực diễn đạt: Đây chính là điểm tựa cho sự thấu cảm của người đọc và yếu tố hình thành giọng văn riêng của bạn. Không chỉ vậy, một người tự viết trong thời gian dài sẽ nâng cao năng lực tư duy, từ đó cách diễn đạt dù là khi nói hay khi viết cũng sẽ logic, chặt chẽ và thuyết phục hơn rất nhiều.
AI có thể tạo ra những đoạn văn trôi chảy trên bề mặt nhưng chúng luôn mang sắc thái trung tính, bài nào cũng từa tựa nhau. Năng lực diễn đạt của mỗi người lại khác. Nó khác biệt ở vốn từ, nhịp điệu cảm xúc, trải nghiệm sống và lăng kính của mỗi cá nhân. Tự viết là cách âm thầm mà hiệu quả để bạn ngày càng nhạy bén với từ ngữ, học được cách dùng từ sao cho đúng nhất trong ngữ cảnh đó để phù hợp với mục đích nói/viết. Qua thời gian, quá trình rèn luyện này sẽ dần định hình giọng văn của bạn và cách bạn trò chuyện với độc giả qua con chữ của mình.
Mình từng cho học viên thấy hai bài viết của hai người khác nhau lại giống nhau đến kỳ lạ trong các hình ảnh mang tính biểu tượng, các ẩn dụ và so sánh. Ngay cả cấu trúc câu và nhịp điệu của câu cũng không hề khác. Đó là bởi cả hai đều không tự mình viết mà dùng AI.
Khi bạn nói AI viết một bài, bạn chỉ nhìn thấy bài viết đó. Nhưng bạn không biết rằng AI cũng sử dụng chính nguồn đó để viết cho những người khác. Thế nên không có gì đáng ngạc nhiên nếu bạn cảm giác đã đọc thấy chi tiết đó hay câu chuyện đó ở đâu rồi. Với người viết, việc này sẽ ngày càng nhấn chìm bạn vào một sự ỷ lại mang tính “tự huỷ”.
👉 Dành cho những người đang muốn diễn đạt tốt hơn:
Phép điệp và lỗi lặp từ: bạn đã biết cách phân biệt chưa?
Sử dụng từ đồng nghĩa để viết hay hơn
Làm gì khi muốn viết về một đối tượng nhiều lần mà không lặp cách diễn đạt?
Điểm mù của người mới viết: 23 lỗi mà bạn có thể đang gặp phải
Phép điệp và lỗi lặp từ: bạn đã biết cách phân biệt chưa?
Sổ thực hành: Checklist Tự đánh giá và biên tập bài viết
Sổ thực hành: Sổ tay tản văn – Hòa Lương
– Nâng cao chất lượng đời sống tinh thần: Với mình và nhiều người, viết là cuộc đối thoại riêng tư để khám phá và thấu hiểu bản thân. Thời đại số khiến con người sống quá nhanh, liên tục tiếp nhận thông tin nhưng không kịp nhìn nhận hay xoa dịu cảm xúc của chính mình.
Viết cho bạn khoảng thời gian tập trung riêng mình để quay vào bên trong. Khi bạn nhìn vào niềm vui, nỗi buồn, những ký ức ấu thơ, những nỗi đau đang chịu đựng hay sự bế tắc trong lòng, bạn cũng đang thực hiện một liệu pháp xoa dịu hệ thần kinh. Nếu ngay cả những suy ngẫm cá nhân, những lời cảm ơn chân thành hay những dòng nhật ký cũng được ủy quyền cho máy móc, chúng ta sẽ vô tình cắt đứt mối nối sâu sắc và diệu kỳ với thế giới nội tâm của chính ta. Trí tuệ nhân tạo có thể viết hộ bạn một bài luận nhưng nó không lớn lên cùng những rung động của tâm hồn bạn. Thế nên khi để nó viết mọi thứ thay bạn, bạn cũng đang tự tay xoá đi những điều vốn chỉ của riêng mình.
Mình từng chia sẻ thẳng thắn với một tác giả rằng các bài viết trong bản thảo của bạn đều hao hao giống nhau. Không những giống ở bề mặt câu chữ mà ngay đến cả cảm giác chung chung, không đủ sâu sắc, không đủ cá nhân cũng y chang. Bạn nói với mình là bạn có dùng AI. Mình đã dành ra một ngày để chỉ cho bạn thấy từng bài viết đang thiếu gì và nên sửa thế nào, nhấn vào đâu. Bạn không thể hoàn thành một tuyển tập gồm mấy chục bài na ná, hời hợt. Bạn cần phải làm cho mỗi bài viết là một câu chuyện với những cảm xúc chân thực và những chiêm ngẫm tự nhiên của chính mình. Khi đó, tự bạn mới không thấy mỗi bài viết đều là sự lặp lại nhàm chán. Và tất nhiên, độc giả cũng sẽ có cảm giác đang thưởng thức nghệ thuật câu từ mà không phải là sự ngán ngẩm, thừa lượng mà thiếu chất.
Chấp nhận sự gập ghềnh và chậm chạp khi tự mình viết không phải là bạn chống lại sự tiến bộ của công nghệ đâu. Nó là lựa chọn có ý thức để bạn bảo vệ tư duy và tinh thần của chính mình không bị gặm nhấm từng ngày.
Nếu bạn muốn đón tuổi già với sự minh mẫn và tinh tấn, hãy bắt đầu tự viết ngay từ hôm nay. Viết diệu kỳ lắm! Nhưng chỉ khi tự bạn trải nghiệm, bạn mới nhận được phần thưởng từ nó.
Ngày 28/8 này, mình mở khoá viết căn bản Tự do Biểu hiện lần thứ 26. Đây là khoá học dành cho những ai muốn bắt đầu thay đổi tư duy của chính mình để thực sự làm chủ khả năng diễn đạt, làm chủ câu từ mình viết ra.
Khoá học được tổ chức theo hình thức nhóm nhỏ, có bộ tài liệu chi tiết, có 1 buổi Zoom hàng tuần và có cô giáo sửa từng bài làm của bạn. Chúng mình không chỉ chỉnh cách bạn viết mà còn đồng hành cùng bạn chỉnh lại cách nhìn nhận vấn đề, cách chọn lọc và sắp xếp những gì nên viết ra.
Thông tin chi tiết và form đăng ký: https://forms.gle/StfMqVsrZAyE23dR8
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
