Lỗi lặp từ thì dễ phát hiện. Nhưng còn lỗi lặp ý thì bạn đọc đi đọc lại bài của mình bao nhiêu lần cũng có khi không thấy.
Trong lúc sửa bài cho học viên hôm nay, mình đã gạch bỏ một số câu văn. Có những chỗ mình gạch cả đoạn. Chúng không bị lỗi ngữ pháp nào, cũng không phải là bị lặp từ. Mình bỏ đi vì nội dung của chúng đã xuất hiện ở phía trên mà người viết không hề nhận ra.
Đó là lỗi lặp ý. Trong bài này, mình sẽ nói kỹ hơn:
– lặp ý là gì
– vì sao người mới viết hay mắc lỗi này
– làm sao để tự phát hiện và sửa lỗi lặp ý
Bạn có thể hiểu lặp ý là việc lặp lại nội dung, thông điệp đã xuất hiện trước đó mà người viết không hề có chủ ý nhấn mạnh.
Ví dụ:
“Mùa hè năm lớp 8, tôi được bố mẹ cho về quê ngoại chơi. Tôi nhớ rõ cái nắng gay gắt của những ngày hè ở quê. Trời nóng khủng khiếp, nóng đến mức không ai muốn bước ra khỏi nhà. Cái nóng làm cả làng như ở trong một lòng chảo rang khổng lồ. Tôi không sao quên được mùa nắng năm đó.”
Bạn sẽ thấy câu nào cũng ổn khi đứng riêng. Cái nóng cũng được đề cập bằng các cụm từ khác nhau như “nắng gay gắt”, “trời nóng khủng khiếp”, “cái nóng”. Nhưng nếu đọc kỹ thì câu thứ hai và câu cuối cùng đều nói chung một ý – nắng đến không thể quên.
Lặp từ là lỗi ở tầng mặt chữ khi cùng một từ hoặc một cụm từ xuất hiện quá dày trong câu, trong đoạn hay trong bài. Lặp ý lại là lỗi ở tầng nội dung khi cùng một ý nghĩa, thông điệp cụ thể nhưng xuất hiện nhiều lần. Hai lỗi này có thể đi cùng nhau hoặc không.
Điều đáng nói là có những người viết đã biết tránh lặp từ nhưng vẫn rơi vào lặp ý. Vì sao? Vì khi ta dùng từ đồng nghĩa để tránh lỗi lặp từ, ta có thể quên mất ở tầng nội dung vẫn đang giữ nguyên. Một bài viết phải có một trục nội dung trọng tâm nên bạn sẽ thấy cả bài đều nói về cùng một thứ nhưng điều đó không có những là các ý cụ thể cần phải lặp đi lặp lại trong bài.
👉 Nhóm bài giúp bạn nhận diện và tránh được các lỗi sai khi viết:
Điểm mù của người mới viết: 23 lỗi mà bạn có thể đang gặp phải
Lỗi lặp từ khi viết và cách khắc phục
Phép điệp và lỗi lặp từ: bạn đã biết cách phân biệt chưa?
Lỗi viết câu thiếu chủ ngữ và tất tần tật những điều người viết cần biết
Vậy thì khi nào việc lặp lại tạo nên nghệ thuật, khi nào là lỗi sai?
Trong văn chương, việc lặp lại có thể tạo thành phép điệp với dụng ý nghệ thuật cụ thể. Các điệp từ, điệp khúc trong thơ, các chi tiết trở đi trở lại như một sự ám ảnh trong văn xuôi đều có một điểm chung là người viết biết mình đang cố tình lặp lại thành phần ấy và biết lặp để làm gì.
Hãy so sánh hai đoạn sau:
“Tôi đã đợi. Đợi suốt mùa đông. Đợi đến khi tuyết tan, cây bên đường đã lên lá mới. Đợi mãi mà chẳng bao giờ gặp được người ấy nữa.”
“Tôi chờ anh ấy rất lâu. Tôi đã ngồi chờ mãi, chờ hết mùa đông đó. Việc chờ đợi ấy thì kéo dài còn tôi thì dần hết hi vọng.”
Ở đoạn đầu, từ “đợi” lặp nhiều lần nhưng mỗi lần lặp, thời gian lại dài thêm trong trải nghiệm của người đọc. Nó tạo nên cảm giác u buồn đầy tính nghệ thuật.
Đoạn sau có ba câu thì nội dung về sự chờ đợi kéo dài đã bị lặp lại ở câu đầu và câu cuối. Ta có thể sửa bằng cách bỏ đi từ ngữ thể hiện điều đó ở một trong hai câu này.
Bạn cần phải hiểu nguyên nhân thì mới phòng và sửa được lỗi lặp ý.
Đây là nguyên nhân phổ biến nhất và cũng là điều mình đã nhắc ở trên. Khi ta dùng từ ngữ khác, cấu trúc câu khác để nói lại một điều, não bộ của ta tự động xem nó như thông tin mới. Mặt chữ có sự khác nhau nên não sẽ kết luận rằng nội dung cũng khác.
Hãy lấy một ví dụ từ bài văn nghị luận mà học sinh hay viết:
“Đọc sách giúp con người mở mang kiến thức. Qua từng trang sách, ta hiểu thêm về thế giới xung quanh. Sách chính là kho tàng tri thức vô tận của nhân loại, nơi ta học hỏi được vô số điều bổ ích.”
Ba câu văn trên dùng ba cách nói khác nhau nhưng nội dung vẫn là một: sách cho ta kiến thức. Nếu chúng ta chỉ kiểm tra lại bằng cách tìm chữ trùng nhau thì sẽ không thấy gì để sửa. Nhưng nếu hỏi “Mỗi câu này nói điều gì?” thì sẽ nhận ra cả ba cùng chỉ nói một thứ. Do đó, ta đã bị lặp ý.
Người ít kinh nghiệm thường viết theo quán tính: nghĩ ra gì thì viết ra nấy, không tự hỏi mỗi câu có mục đích. Khi đó, việc lặp lại một nội dung diễn ra tình cờ, không phải do cân nhắc.
Người viết có kinh nghiệm cũng sử dụng phép lặp nhưng họ lặp lại thành phần nào đó khi họ muốn. Họ biết rằng việc nhắc lại một yếu tố có thể để nhấn mạnh hoặc tạo ra nhịp điệu, tiết tấu cho bài. Điểm khác biệt không nằm ở chuyện có lặp gì hay không mà là người viết làm nó có ý thức hay không.
Khi không có dàn ý, ta thường viết bằng trí nhớ ngắn hạn. Viết được vài đoạn, ta quên mất mình đã nói gì ở phía trên, rồi lại quay về ý cũ lúc nào không hay. Điều này giống việc đi lại ở một nơi xa lạ mà không có bản đồ – bạn tưởng mình đang đi thẳng nhưng có thể đã vòng về điểm xuất phát.
Trong bài của nhiều học viên, mình thường thấy một ý nhỏ được xuất hiện ở các đoạn khác nhau. Vì bị ngăn cách bởi những câu văn, đoạn văn khác ở giữa nên họ không nhận thấy lỗi lặp ý này, ngay cả khi có đọc lại bài để biên tập.
👉 Học cách lập dàn ý cho bài viết:
Tại sao bạn nên làm outline trước khi viết?
Biến 1 từ khóa thành 10 bài viết, bạn đã biết cách chưa?
Nguyên nhân này xuất phát từ thiện chí của người viết muốn chắc chắn rằng người đọc theo kịp điều mình trình bày nên sau khi đã nói xong một ý, họ tiếp tục giải thích thêm cho rõ. Rồi sợ vẫn chưa rõ, họ có thể sử dụng cả cách nói thứ ba nữa.
Thực tế, người đọc thường thông minh hơn ta nghĩ. Nếu bạn đã nói rõ ý đó một lần rồi thì không cần phải nói lại. Việc giải thích đi giải thích lại khiến người đọc cảm giác bạn nói vòng quanh nên họ sẽ dần mất hứng. Nếu thấy ý đó chưa rõ, bạn nên sửa cách diễn đạt ở lần đầu đề cập, chứ không phải nói thêm một vài lần nữa.
Với những bài có yêu cầu độ dài, người viết hay có tâm lý phải viết cho đủ số từ. Khi thiếu ý, cách dễ nhất để lấp chỗ trống là nói lại ý có sẵn. Một ý có thể được kéo thành các đoạn khác nhau.
Song bài viết dài không có nghĩa là bài viết nhiều ý. Bạn vẫn sẽ viết những bài dài mà nội dung lại sơ sài, ít ỏi nếu chưa làm tốt ở khâu tìm ý và lập dàn ý.
Nhiều người vẫn nghĩ việc biên tập là soát lỗi chính tả, lỗi ngữ pháp, lỗi lặp từ… Đó đều là những lỗi nhỏ, ở tầng câu chữ. Vậy nên khi đọc lại, mắt ta bám vào từng câu để xem có đúng không, hay không.
Lặp ý là lỗi ở tầng cao hơn. Muốn nhận diện lỗi này, bạn phải đánh giá tổng quan được cả bài để thấy câu nào, đoạn nào đang giẫm lên nội dung của nhau. Nếu chỉ rà soát ở tầng câu chữ, bạn vẫn sẽ bỏ sót.
Đây là nguyên nhân khiến người viết có chút trình độ cũng vấp phải lỗi lặp ý. Khi ta viết được một câu hay đoạn hay, ta quý nó quá. Dù nó nói lại điều đã nói rồi, ta vẫn sẽ tìm đủ cách để biện minh rằng “Cái này khác chút mà”, “Câu này nhấn mạnh thêm”… Trong khi thực tế, từ ngữ ở đó thì đẹp nhưng nội dung thì đã cũ rồi.
Dưới đây là những cách mình hướng dẫn học viên khắc phục lỗi bằng cách chia theo hai giai đoạn: trước khi viết và sau khi viết.
+ Lập dàn ý kỹ càng. Dàn ý tốt không chỉ liệt kê đủ các ý mà còn đảm bảo các ý không trùng nhau và được sắp xếp theo một logic rõ ràng.
+ Bám vào dàn ý khi viết. Khi viết xong mỗi phần, hãy xem lại dàn ý, đánh dấu phần đã viết. Đừng để đầu óc chạy theo những ý mới xuất hiện trong lúc viết một cách thiếu kiểm soát.
+ Nhớ rằng mỗi đoạn văn cần thể hiện một nội dung hoàn chỉnh.
+ Chú ý đến từ đồng nghĩa và các cách nói khác nhau của cùng một nội dung.
+ Tóm tắt mỗi đoạn bằng một câu. Sau khi viết xong, hãy lấy một tờ giấy, viết lại từng đoạn bằng một câu tóm tắt rồi đối chiếu với dàn ý ban đầu.
Ví dụ:
Đoạn 1: Đọc sách giúp ta có thêm kiến thức.
Đoạn 2: Đọc sách giúp ta hiểu thêm về thế giới.
Đoạn 3: Đọc sách giúp ta thấu hiểu người khác.
Đoạn 4: Sách là kho tri thức của nhân loại.
Nhìn vào danh sách này, bạn thấy ngay đoạn 1, 2 và 4 gần như cùng một nội dung (sách cho ta kiến thức), chỉ có đoạn 3 là khác. Hãy gộp 3 đoạn này vào một, lược bỏ phần thừa và dành chỗ trống cho những ý còn thiếu như “sách giúp ta rèn luyện khả năng tập trung” hay là “đọc sách giúp ta phát triển khả năng viết lách”…
+ Tự hỏi xem từng câu, từng đoạn có mang đến nội dung mới mẻ so với các phần trước không.
+ Mạnh dạn gạch bỏ hoặc gộp phần trùng ý, kể cả khi các câu được viết rất tốt. Người biên tập giỏi là người dám cắt bỏ các phần thừa. Nếu câu ấy thật sự hay, hãy lưu vào một file riêng. Biết đâu một ngày, nó sẽ có chỗ đứng đúng trong bài khác.
+ Để bài ở đó một thời gian rồi đọc lại bằng con mắt khách quan hơn.
+ Nếu muốn giữ phần lặp lại, hãy xác địnhlý do. Nếu bạn nhắc lại một ý vì muốn nhấn mạnh, muốn tạo nhịp, muốn gây ấn tượng thì đó là kỹ thuật. Nếu không phải thì đó là lỗi.
Để bạn thấy toàn bộ quy trình này vận hành thế nào, mình thử sửa một đoạn:
“Thành phố này luôn ồn ào. Tiếng xe cộ vang lên suốt ngày đêm. Âm thanh của những chiếc xe chạy ngoài đường không bao giờ dứt. Sống ở đây, tôi không thể tìm được một giây phút nào yên tĩnh. Dù ở nhà hay đi làm, tôi cũng bị tiếng ồn bao vây. Sự ồn ào ấy khiến tôi nhiều khi cảm thấy đầu óc muốn nổ tung.”
– Bước 1, tóm tắt từng câu: (1) thành phố ồn ào; (2) xe cộ ồn suốt ngày đêm; (3) xe ồn không dứt; (4) không có chỗ yên tĩnh; (5) đâu cũng ồn; (6) ồn nên căng thẳng.
– Bước 2, nhóm lại: Câu 1 nói thành phố ồn. Câu 2,3 nói về tiếng ồn xe cộ. Câu 4, 5 cùng nói về việc không có chỗ yên tĩnh. Câu 6 nói đến cảm xúc.
– Bước 3, viết lại, giữ các ý khác nhau, bỏ hoặc gộp các ý trùng và thêm vào chi tiết cụ thể:
“Thành phố này dường như không có phút nào im lặng. Hai giờ sáng, tiếng xe máy vẫn rú ga trên những con hẻm. Tôi đã thử đóng cửa sổ và đeo tai nghe để ngủ nhưng tiếng ồn vẫn lọt vào màng nhĩ. Nhiều đêm, tôi thèm có một căn phòng mà ở đó tôi có thể ngủ một giấc ngon.”
Đoạn mới vẫn nói về tiếng ồn của thành phố nhưng mỗi câu đều đưa đến cho người đọc một thông tin khác nhau.
👉 Làm sao để biên tập bài viết hiệu quả?
Tự biên tập bài viết sao cho đúng?
Hướng dẫn nhanh quy trình tự biên tập bài viết
Nếu bạn muốn được hướng dẫn biên tập từng bước, Checklist Tự đánh giá bài viết sẽ là cẩm nang bỏ túi.
👉 Đăng ký mua Checklist: https://forms.gle/ekn1UGEtxStmMVAg6
Còn nếu bạn muốn nhận sự góp ý chi tiết từ mình – người có kinh nghiệm biên tập hơn 5000 bài viết của học viên và biên tập nhiều bản thảo sách văn học – thì hãy sử dụng Dịch vụ biên tập nhé.
Với Dịch vụ biên tập, bạn có thể chọn gói cho tản văn, truyện ngắn hoặc bản thảo sách với thời gian và chi phí phù hợp nhu cầu.
👉 Đăng ký sử dụng Dịch vụ biên tập: https://forms.gle/XyZ7rWbqVYWYsHPL6
Trong kinh nghiệm của mình, lỗi lặp ý xuất hiện nhiều nhất ở các khóa viết căn bản Tự do Biểu hiện. Người mới bắt đầu thường còn bỡ ngỡ với chuyện viết. Họ chưa có nhiều kinh nghiệm cầm bút, chưa quen với việc tự đọc lại bài mình bằng con mắt của người viết hay biên tập viên và tư duy viết cũng chưa được hình thành bài bản. Họ viết bằng cảm tính và bản năng.
Đây là lỗi rất bình thường ở giai đoạn đầu của bất cứ người viết nào.
Chính vì lỗi này không dễ thấy nên trong khóa học viết Tự do Biểu hiện, mình và trợ giảng dành rất nhiều thời gian cho việc sửa bài. Chúng mình sửa thật kỹ từ những lỗi bé nhất cho đến những lỗi nghiêm trọng hơn trên bài của học viên.
Mục tiêu của việc sửa bài là giúp học viên nhận diện được vấn đề và biết cách tự chỉnh sửa sau này. Vì vậy, mỗi chỗ gạch, mỗi chỗ chỉnh đều đi kèm lý do và giải pháp. Khi bạn hiểu vì sao phải sửa, lần sau bạn sẽ nhận diện được và biết nên làm gì trước khi cô giáo bắt tay vào góp ý.
Sửa bài là một phần của quá trình học viết. Một bài viết được sửa kỹ có thể dạy cho người viết nhiều điều hơn là chỉ học lý thuyết suông.
Có một điều mình luôn muốn nói với người học viết, dù ở khóa nào: nếu chỉ học viết thôi thì không bao giờ đủ.
Người viết cần học cách đánh giá tác phẩm. Đọc một bài văn, bạn cần nói được vì sao nó hay, vì sao nó dở, chỗ nào chưa đạt… Bạn cần học cách nhận diện vấn đề và cách biên tập – tức là biết làm gì để nâng bản viết đầu tiên lên cao hơn nữa.
Viết và biên tập là hai kỹ năng bổ trợ cho nhau. Viết tạo ra bản thô, biên tập để hoàn thiện. Người có kinh nghiệm sẽ biết cách sửa lại bản thô của mình bằng kinh nghiệm và hiểu biết để chất lượng tác phẩm càng tốt hơn.
Đó là lý do trong tất cả các khóa mình dạy, chúng mình luôn dành chỗ cho việc đọc, phân tích, nhận xét và biên tập, chứ không chỉ cho học viên luyện viết.
Tháng 1 này, mình sẽ mở khóa viết căn bản Tự do Biểu hiện lần thứ 27.
Nếu bạn đang muốn viết mà chưa biết bắt đầu từ đâu, nếu bạn vẫn có cảm giác chính mình “không thể” hoặc nếu bạn đang cần xây dựng cho mình một nền tảng tư duy viết và kỹ thuật viết đàng hoàng thì khóa này dành cho bạn.
Bạn không cần phải viết giỏi trước khi bước vào khoá học. Chính vì chưa giỏi nên bạn mới cần có người hướng dẫn, đọc bài và chỉ ra những điều mà một mình bạn khó nhìn thấy, giống như là lỗi lặp ý mà mình đã viết ở trên.
👉 Review từ học viên các khóa:
30 ngày học viết cùng cô Sẻ Nâu – Toàn Trần (Đào Khải Nguyên)
Tôi đã thay đổi như thế nào sau những ngày học Tự do Biểu hiện – Bo Nguyễn (An Hạ)
👉 Tham gia khoá học viết căn bản Tự do Biểu hiện: https://forms.gle/6SMdyHR8GpmrAgZt9
Các khoá học được tổ chức dạng group mentoring đều có bộ tài liệu riêng soạn chi tiết và bài bản với lý thuyết, ví dụ, thực hành cụ thể + 1 buổi Zoom 2-3 tiếng mỗi tuần + sửa tỉ mỉ 100% bài thực hành trong khoá của học viên + định hướng cộng tác báo nếu bài có cơ hội.
Bạn có thể chọn 1 trong 2 hình thức Tự học và group mentoring (học theo nhóm nhỏ).
Chat cho Hoà để được tư vấn chi tiết về khoá học, lộ trình phù hợp và cách để bạn học nhiều nhất mà tiết kiệm nhất nhé!
Trường hợp bạn đã có nền tảng vững về viết lách và muốn phát triển thêm về thể loại tản văn hay truyện, mời đọc các bài viết sau:
Tản văn – công cụ phát triển tư duy và đòn bẩy sự nghiệp
Tản văn – thể loại thịnh hành nhưng bị hiểu sai nhiều nhất
Truyện ngắn là gì? Hướng dẫn từ A-Z cho người mới bắt đầu viết
Các kiểu nhân vật trong tác phẩm truyện
Viết truyện thiếu logic – nỗi đau không của riêng ai
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
