Là thể loại thịnh hành nhất nhì trên thị trường văn học Việt Nam hiện nay nhưng tản văn cũng đang bị hiểu sai nhiều nhất.
Mình dạy viết tản văn được hơn hai năm, mở 11 khoá, chứng kiến các học viên có gần 600 bài được đăng trên hàng chục tờ báo lớn nhỏ khắp cả nước. Nhưng trước khi những con số ấy xuất hiện, mình đã nghe nhiều cuộc trò chuyện mà ở đó, người đối diện nhìn mình với ánh mắt nửa tò mò nửa ngờ vực: “Tản văn hả? Cái đó ai mà chả viết được.”.
Mình hiểu vì sao lại có quan niệm sai lầm ấy, bởi trước đây mình cũng từng có ý nghĩ tương tự.
Có lẽ vì chữ “tản” trong “tản văn” thường gợi lên cái gì đó nhẹ tênh, tản mát, không có cảm giác chắc chắn nên người ta dễ nghĩ tản văn là thể loại mà ngòi bút muốn đi đâu thì đi, không cần đích đến. Nhưng thử nhìn vào những gì thể loại này để lại trong văn học Việt Nam đương đại, ta sẽ thấy nó không phải thứ văn viết cho vui.
“Thương nhớ mười hai” của Vũ Bằng bề ngoài là tùy bút về mười hai tháng của Hà Nội nhưng đã được tác giả viết ròng rã suốt 11 năm. Ở đó không có cốt truyện và không có nhân vật như trong các tác phẩm truyện. Nó chỉ có mùi phở tháng Giêng, màu hoa tháng ba, tiếng mưa tháng bảy… và đâu đâu cũng là một nỗi nhớ thương âm thầm, khắc khoải. Đằng sau từng chi tiết nhỏ trong tác phẩm là cả một đời người xa xứ với nỗi đau đáu được nén đến mức gần như muốn vỡ ra: nhớ vợ, nhớ Hà Nội, nhớ Bắc Việt mà ông biết mình có thể sẽ không bao giờ được trở về.
Trong lời tựa của tác phẩm, GS. Hoàng Như Mai đã viết rằng chính tấm lòng ấy cùng với ngòi bút tài hoa của Vũ Bằng đã làm nên giá trị văn chương của cuốn sách. Nhiều nhà nghiên cứu cũng xếp “Thương nhớ mười hai” vào hàng những tác phẩm hay nhất của văn học Việt Nam thế kỷ XX. Một cuốn sách “viết linh tinh” thì không thể có sức sống lâu bền trong đời sống văn học như vậy.
Tản văn không đơn thuần là nơi người ta viết để giải khuây. Đó còn là nơi người viết đặt vào những điều họ muốn giữ lại trước khi chúng biến mất, nói thay những gì người đọc đang nghĩ mà chưa tìm được cách tỏ bày. Và có lẽ, cũng không có mục đích nào chân thành hơn thế trong văn chương.
Lúc nghe tới suy nghĩ này, mình chỉ biết cười khổ vì rõ ràng, người nói chưa thực sự hiểu cách tản văn đang vận hành trong đời sống văn chương hôm nay.
Nguyễn Ngọc Tư, nhà văn được Forbes bình chọn vào top 50 người phụ nữ có ảnh hưởng nhất Việt Nam năm 2018, người từng đoạt giải thưởng Văn học Đông Nam Á, đã đôi lần thú nhận thẳng thắn trong các buổi phỏng vấn rằng “chị thích viết tạp văn vì nhẹ nhàng và dễ kiếm được ít tiền trang trải cuộc sống hơn viết truyện.”. Khi được phóng viên báo Thanh Niên hỏi điều đầu tiên nghĩ đến khi đặt bút viết, chị cũng không ngại nói thật: “Có lúc tôi nghĩ tới nhuận bút. Đó là khi tôi lên kế hoạch đi lang thang, nghĩ tới khoản tiền vé máy bay.”. Những câu nói của chị nghe có vẻ xuề xòa nhưng khi đọc tản văn “Yêu người ngóng núi” mà chị viết về đất và người Nam Bộ, người ta mới thấy đằng sau sự nhẹ nhàng ấy là chiều sâu tâm hồn không dễ chạm tới.
Kiếm tiền từ viết tản văn (viết tự thân) là một kiểu lao động chân chính, thậm chí có khi cũng rất nhọc nhằn.
Tản văn đăng báo là một trong những con đường tìm kiếm nhuận bút đều đặn và thực tế với người viết ở Việt Nam. Hầu hết các tờ báo và tạp chí văn học đều trả nhuận bút cho thể loại này: báo Văn nghệ, Tạp chí Sông Lam, Phụ Nữ, Hà Nội Mới, Tạp chí Văn nghệ TP.HCM, Giáo dục và Thời đại, Tinh hoa Việt… hay báo tỉnh, báo Lao động Thủ đô, Hà Nội Online… Mức nhuận cao thấp khác nhau tuỳ tờ báo, tuỳ bài, tuỳ tên tuổi người viết nhưng nó có thật và khi cộng dồn, bạn sẽ nhận ra mình đã được trả nhuận bút kha khá cho những câu chữ mà bản thân vắt óc nghĩ suy.
Mình nói điều này còn từ chính những gì mà học viên mình trải qua. Với gần 600 bài được đăng trên các tờ báo lớn nhỏ, học viên mình cứ lâu lâu lại có người chia sẻ đã thu hồi vốn đi học từ lâu và bây giờ đang nhận “lời lãi” từ việc quyết định đi học viết hôm nào.
Rộng hơn, tản văn còn là con đường dẫn đến các cơ hội xuất bản sách. Sách tản văn không phải thể loại kén độc giả như nhiều người nghĩ. “Nếu biết trăm năm là hữu hạn” của Phạm Lữ Ân đã được in hàng chục lần và trở thành hiện tượng xuất bản một thời. Phong Việt, Anh Khang, Hamlet Trương, Iris Cao… cũng là những tác giả được yêu thích rộng rãi với những tản văn đăng trên mạng xã hội và sách tản văn.
Viết tản văn có thể không phải con đường làm giàu nhưng nói không thể kiếm được tiền là chưa chính xác.
Mình hiểu tại sao nhiều người lại có suy nghĩ này. Tản văn được tác giả viết bằng chính giọng mình, kể chuyện của mình, không cần nhân vật hư cấu, không cần cốt truyện. Chất liệu viết cũng có sẵn trong đời sống nên không phải quá khó để viết ra một bài tản văn. Nhưng chính vì vậy mà tản văn lại ẩn chứa một cái bẫy tinh vi.
Khi viết truyện ngắn hay tiểu thuyết, người đọc chấp nhận một khoảng cách nhất định giữa tác giả và câu chuyện. Họ biết dó là thể loại hư cấu nhưng tản văn lại viết về đời thường, về những điều người đọc có thể cũng từng sống qua những trải nghiệm tương tự. Ở tản văn, hiện thực không có lớp hư cấu nào che chắn, chỉ có giọng văn, góc nhìn và cách người viết chọn chi tiết để giữ người đọc ở lại.
Ngay cả Nguyễn Ngọc Tư, người từng nói rằng mình thích viết tản văn vì nhẹ nhàng, cũng thừa nhận trong một cuộc phỏng vấn rằng: “Tản văn là thỏa hiệp, đơn giản bởi đó là thể loại khó làm mới.“. Một nhà văn ở tầm cỡ Nguyễn Ngọc Tư mà vẫn thấy tản văn là thể loại khó, khó đến mức chị dùng từ “thỏa hiệp” khi chọn viết nó thì sự “đơn giản” mà người ta hay nói về tản văn thực ra nằm ở đâu?
Nó có lẽ chỉ nằm ở bề mặt. Bước vào tản văn thì dễ nhưng để viết tản văn hay lại là chuyện khác hẳn.
Thị trường sách tản văn Việt Nam những năm gần đây rất sôi động: sách ra nhiều, tên tác giả mới xuất hiện liên tục, tản văn trên Facebook càng ngày càng nhiều người viết. Nhưng nhìn lại, bao nhiêu cái tên trong số đó thực sự được độc giả nhớ đến? Bao nhiêu cuốn sách tản văn được nhà xuất bản sẵn sàng tái bản lần hai, lần ba? Thực tế là phần lớn sách tản văn chỉ được in một lần rồi nằm im. Người đọc vẫn yêu tản văn chứ nhưng không phải bài tản văn nào cũng đủ sức chạm đến cảm xúc của họ. Dù cho người viết có cảm xúc thật, có câu chuyện thật.
Cảm xúc là nguyên liệu nhưng nguyên liệu không tự thành tác phẩm. Một người viết tản văn cần biết chọn góc nhìn nào để kể câu chuyện của mình; cần biết chi tiết nào đủ sức nâng cả bài lên, chi tiết nào đang làm loãng mạch văn; cần biết khi nào nên dừng diễn giải và để hình ảnh tự nói lên ý nghĩa hàm ẩn; cần biết cái kết của mình đang khép lại bài viết một cách trọn vẹn hay chỉ đang ngắt giữa chừng. Những điều đó không phải ai cũng tự nhìn ra được trong chính bài viết của mình.
Đó là lý do vì sao việc học viết tản văn bài bản lại tạo ra sự khác biệt có thể đo đếm được. Gần 600 bài tản văn của học viên được đăng báo là kết quả của quá trình các học viên mình học và luyện liên tục dưới sự phản hồi của người có chuyên môn. Mỗi bài được đăng là đã qua bàn tay biên tập viên của toà soạn – những người đọc hàng trăm bài mỗi tuần và chỉ giữ lại những bài đủ tiêu chuẩn. Mỗi giải thưởng học viên mình giành được trong các cuộc thi văn chương cũng đã đi qua đánh giá khắt khe của ban giám khảo có chuyên môn.
Sự công nhận cho ta thấy một sự thật: viết tản văn hay là việc có thể học được.
Vẫn có những người chưa học viết ngày nào nhưng tác phẩm vẫn được biên tập viên chọn đăng mà không cần sửa nhiều. Mình không phủ nhận điều đó. Nhưng không phải ai cũng làm được điều đó.
Có một quan niệm ngầm mà nhiều người vẫn nghĩ khi nhắc đến tản văn. Đó là thể loại này được viết dựa trên cảm xúc và cảm xúc thì không cần học, chỉ cần có là viết được. Ai cũng có câu chuyện của mình. Ai cũng từng buồn, từng nhớ, từng yêu một ai đó, một điều gì đó. Vậy thì cứ viết ra thôi, cần gì phải học?
Vấn đề ở đây là cảm xúc không tự nó tạo ra những trang viết chạm được đến người đọc. Dạy viết gần 5 năm, mình đã đọc hàng nghìn bài viết của học viên trước khi học bắt đầu học bất cứ điều gì. Hầu hết các bài đều có cảm xúc thật, nhiều bài có câu chuyện hay. Nhưng phần lớn bài viết mắc cùng những lỗi quen như kể quá nhiều, giải thích quá nhiều, không biết dừng đúng chỗ, không biết chi tiết đắt giá, không biết mình đang viết cho ai và muốn người đọc cảm thấy điều gì khi đọc xong. Đó không phải lỗi của cảm xúc mà là do mọi người đang thiếu tư duy và kỹ thuật viết tản văn.
Sau hơn 2 năm dạy khoá chuyên sâu về viết tản văn, mình nhận thấy một người không có năng khiếu viết nhưng chịu học, chịu luyện, chịu tiếp nhận phản hồi và viết lại bài hoàn toàn có thể tạo ra một bài tản văn đáp ứng yêu cầu của toà soạn. Đó có thể không phải bài xuất sắc để đời nhưng là bài tản văn đủ tốt để biên tập viên giữ đăng lên báo. Ngưỡng này hoàn toàn có thể đạt được thông qua việc học tập có hướng dẫn.
Không cần học mà vẫn viết hay là câu chuyện của một số ít người có năng khiếu viết. Còn lại, học là con đường ngắn nhất để bạn đi từ việc không biết viết đến viết được và viết hay.
Nhiều người quan niệm rằng tản văn quá cá nhân, quá riêng tư, không có cốt truyện để người ta kể lại cho nhau nghe, không có nhân vật để người ta nhớ thì lấy gì để xây tên tuổi nhưng thực tế cho thấy điều ngược lại.
Ở Việt Nam, những cái tên gắn liền với tản văn vẫn có sức sống lâu bền trong lòng người đọc. Nhắc đến Hà Nội xưa là người ta nhớ đến Thạch Lam với “Hà Nội băm sáu phố phường”. Cuốn sách “Thương nhớ mười hai” của Vũ Bằng được viết từ hơn nửa thế kỷ nhưng đến nay vẫn được tái bản, vẫn có người trẻ cầm lên rồi yêu thích. “Nếu biết trăm năm là hữu hạn” của Phạm Lữ Ân là cuốn tản văn đã tái bản 30 lần trong 10 năm với hàng trăm nghìn bản in, nnhiều trích đoạn được đưa vào đề thi ngữ văn.
Nói đến tản văn dịch, Vãn Tình – nhà văn, biên kịch người Trung Quốc – được biết đến là một trong những tác giả tản văn “self-help” có ảnh hưởng sâu rộng nhất tại Việt Nam trong những năm gần đây. Cô viết tản văn theo hướng ứng dụng về tình yêu, hôn nhân, giá trị bản thân của phụ nữ hiện đại. Từ đó xây dựng được thương hiệu cá nhân rõ nét. Cuốn sách “Bạn đắt giá bao nhiêu?” nổi tiếng nhất của cô đã đạt hơn 200 triệu lượt đọc online. Cô cũng được mệnh danh là “nữ hoàng” của dòng sách truyền cảm hứng dành cho phái nữ. Điều đáng chú ý là thị trường Việt Nam cũng là nơi ghi dấu thành công vang dội nhất của Vãn Tình ngoài Trung Quốc. Nghĩa là tản văn có thể vượt qua rào cản ngôn ngữ và địa lý để chạm đến độc giả ở một đất nước khác bằng chính những câu chuyện cá nhân và sự riêng tư của nó.
Tản văn đã ở đó từ trước khi người ta bắt đầu tranh luận về nó, qua những trang văn Vũ Bằng viết giữa những ngày xa cách Bắc Việt thương yêu, trong những dòng chữ Nguyễn Ngọc Tư viết khi nghe tiếng máy tàu, trong những câu chữ mà người đọc chạm vào rồi nhìn thấy chính mình. Dù cho có bao người hiểu sai, tản văn vẫn là thể loại để lại nhiều vấn vương trong lòng người đọc và trong trái tim người cầm bút.
Để biết cách viết một bài tản văn có chiều sâu và quy trình gửi cộng tác báo với thể loại này, mời bạn tham gia vào khoá học Viết tản văn đăng báo khai giảng ngày 8/5/2026.
Khoá học gồm:
– 1 bộ tài liệu 8 chủ điểm nội dung
– 8 tuần học và hành theo hướng dẫn cụ thể
– 8 buổi học qua Zoom, khoảng 120 phút mỗi buổi
– 100% bài làm được góp ý chi tiết từ mạch nội dung đến từng câu từng từ
– Kho tài liệu viết online để bạn sử dụng miễn phí
– Thảo luận hằng tuần trong nhóm Zalo của lớp
– Tham gia cộng đồng học viên để nắm thông tin các cuộc thi viết, các tờ báo nhận bài…
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
