Ý tưởng viết quá rộng hay quá hẹp đều không phải là lựa chọn “lý tưởng” để bạn viết bài. Tìm ra phạm vi ý tưởng hợp lý chính là bạn đã có một bước chạy đà trước khi bật xa.
Tuần này, lớp Tự do Biểu hiện 23 của mình đang học đến Chủ điểm 2 – Phát triển ý tưởng và kỹ năng viết cơ bản. Trong đó có bài tập liệt kê 3 ý tưởng âm thanh và 3 ý tưởng hình ảnh.
Khi đọc bài làm của học viên, mình nhận ra một số vấn đề thường gặp liên quan tới ý tưởng viết:
– Ý tưởng quá quen thuộc nên bị trùng với nhiều người khác (tiếng chim hót sớm mai, tiếng rao hàng rong…)
– Ý tưởng quá rộng, chỉ được mô tả bằng 1 từ khoá, không xác định được người viết dự định triển khai như thế nào (tuổi thơ, gia đình, trưởng thành, đọc sách…)
– Ý tưởng quá hẹp, chỉ là một chi tiết nhỏ hoặc là một mệnh đề cố định, tự làm khó cho bản thân người viết mới khi muốn viết thành bài (Sáng nay tôi thức dậy và pha một ly cà phê sữa rất ngon…)
– Ý tưởng là một sự thật hiển nhiên nên không còn tính mới mẻ (Tình bạn rất quý giá với mỗi con người…)
Dĩ nhiên, những ý tưởng như vậy vẫn có thể sử dụng được nếu người viết có đủ kinh nghiệm và kỹ năng thêm vào sự rõ ràng và màu sắc cá nhân.
Tuy nhiên, với những cây viết mới là người đang học viết như học viên mình, mình sẽ chỉ mọi người cách giới hạn phạm vi ý tưởng ngay từ đầu. Cách này dễ dàng hơn là chọn bừa một ý tưởng rồi cố gắng để lập dàn ý từ đó và viết, trong khi không chắc khung nội dung bài có ổn không.
Từ kinh nghiệm viết của bản thân và sửa bài của học viên, mình cũng rút ra được một số gạch đầu dòng để áp dụng khi tìm ý tưởng viết bài.
– Ý tưởng dùng được giống như một ngõ nhỏ, không phải cả thành phố: Đừng chọn một đối tượng quá rộng để bàn mà hãy xét đến tính chi tiết của nó. Đã có nhiều người nói về nó theo cách đó chưa?
Ví dụ như ai cũng nói Đà Lạt đẹp, bạn sẽ nói gì khác hoặc sẽ nói được vẻ đẹp cụ thể hơn chứ?
– Ý tưởng đi cùng với suy tư, chiêm nghiệm và câu chuyện cá nhân: Bạn đã quan sát về nó đủ kỹ chưa? Bạn có nghĩ nhiều về nó không? Bạn sẽ kể câu chuyện nào về nó?
Ví dụ như bạn mê mẩn cảm giác ngồi trong một quán cà phê lưng đồi ở rìa thành phố Đà Lạt ngắm mưa rơi trong những buổi chiều buồn và nghe tiếng nhạc Trịnh dìu dặt xa xôi.
– Ý tưởng có chứa một xung đột ngầm hay một câu hỏi để người đọc đi tìm câu trả lời: Điều này thường tạo ra chiều sâu cho bài viết và tác động đến độc giả.
Ví dụ như bạn dậy sớm không phải để có thêm nhiều thời gian làm việc mà là để tái tạo năng lượng trước khi bị công việc đánh cắp không gian tâm trí.
– Ý tưởng có sự kết nối giữa cá nhân và xã hội, giữa tôi và chúng ta: Thông điệp sẽ có tác động nếu bạn bắt đầu bằng chuyện của tôi và kết thúc là ai cũng thấy mình trong đó.
Ví dụ như bạn vẫn giữ gìn chiếc áo trắng năm lớp 12 vì trên đó không chỉ có chữ ký của thầy cô, bè bạn mà còn có cả ký ức về năm tháng học trò không bao giờ trở lại được.
Như vậy, phạm vi hợp lý cho 1 ý tưởng là:
– Đủ cụ thể
– Đủ mâu thuẫn
– Đủ cá nhân
3 bộ lọc cụ thể này sẽ giúp bạn tìm được phạm vi ý tưởng phù hợp trước khi bắt tay vào thao tác dựng khung cho bài viết qua dàn ý.
– Bộ lọc 1: Xác định 3 tầng của 1 ý tưởng tốt
+ Tầng 1: Sự kiện hữu hình (một chi tiết thực tế, mắt thấy tai nghe)
Ví dụ: Một hiệu sách cũ sắp đóng cửa.
+ Tầng 2: Cảm xúc/Trải nghiệm cá nhân (thứ mà chỉ mình bạn có, không bao giờ hoàn toàn giống ai)
Ví dụ: Bạn từng trốn vào một góc trong đó để khóc sau một lần bị bố mắng và ông chủ đã tặng bạn một cuốn sách không lấy tiền.
+ Tầng 3: Chiêm nghiệm về đời sống (thứ mà nhân loại quan tâm, những triết lý đúng với nhiều người)
Ví dụ: Sự dịu dàng của một người có thể cứu rỗi tâm hồn của một người đang đau khổ.
– Bộ lọc 2: Sử dụng sự mâu thuẫn nhận thức làm tiền đề
+ Suy nghĩ bình thường của đa số mọi người: Gia đình là nơi bình yên nhất.
+ Ý tưởng có sự cọ xát, mâu thuẫn: Tại sao đôi khi gia đình lại là nơi khiến chúng ta cảm thấy cô độc và đau khổ nhất?
+ Cách làm cụ thể: Chọn một chân lý mà mọi người tin tưởng, sau đó đặt một dấu hỏi ngược lại dựa trên trải nghiệm cá nhân của bạn. Chính sự khác biệt giữa niềm tin chung và trải nghiệm riêng sẽ làm cho bài viết của bạn có dấu ấn đáng nhớ, tác động đến người đọc gần như ngay lập tức.
– Bộ lọc 3: Áp dụng quy tắc bóc vỏ hành
+ Lớp 1: Ai cũng thấy (quá nhiều người đã viết về việc đi du lịch một mình)
+ Lớp 2: Đưa vào những suy nghĩ thường gặp (đi du lịch một mình để tìm lại bản thân)
+ Lớp 3: Chỉ mình bạn thấy, trải qua (nỗi sợ khi phải đối diện với sự im lặng của chính mình trong một đêm mưa ở thị trấn miền núi xa lạ, nơi không ai biết tên bạn)
🌟 Công thức cụ thể để tìm được ý tưởng “lý tưởng”:
Ý tưởng hay = (Một chi tiết cụ thể) + (Một nghịch lý/Câu hỏi) + (Một ký ức cá nhân không thể thay thế)
Công thức này giúp bạn xác định được một phạm vi đủ hẹp để viết kỹ về những quan sát, trải nghiệm, chiêm nghiệm của bản thân nhưng cũng đủ rộng để bạn có thể liên hệ tới những nguyên lý phổ quát hơn của xã hội. Từ đó tạo được sự đồng cảm hoặc khơi gợi được sự phản biện.
Có lẽ, không có ý tưởng nào là thật sự không thể viết nhưng để dựng được khung sườn chắc chắn hơn, viết bài sâu sắc hơn thì việc chọn được phạm vi ý tưởng hợp lý sẽ là một lợi thế cho bạn trước khi bắt đầu.
Trong 2 khoá học viết, khoá căn bản Tự do Biểu hiện (4/3/2026) và khoá chuyên sâu Viết tản văn đăng báo (6/3/2026), bạn sẽ được học về 2 loại ý tưởng, cách tìm ý tưởng và biến ý tưởng thành dàn ý, thành bài viết.
Mình gửi bạn Lịch khai giảng các khoá học viết 2026 để bạn chọn thời gian học phù hợp với bản thân nhất nhé!
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
