Viết lách không chỉ là phương pháp để bạn nâng tầm thưởng thức cái đẹp mà nó còn giúp bạn phát triển tư duy thẩm mỹ.
Là vì bạn xem nhẹ nên mới không nhận ra “viết sẽ giúp bạn phát triển tư duy thẩm mỹ”, bên cạnh tư duy logic và tư duy sử dụng ngôn ngữ như mình từng lên bài.
Khi bạn đọc “Bông hoa đẹp quá!” có thấy khác với khi đọc “Những cánh hoa mỏng manh phớt hồng xếp chồng lên nhau, vừa đủ kín để không cánh nào rơi xuống, vừa đủ hở để phô trọn vẻ đẹp của riêng mình.” có thấy sự khác biệt không?
Đó chỉ là một ví dụ nhỏ thôi nhưng đủ chúng ta nhận ra nếu không có tính thẩm mỹ, hẳn là văn chương sẽ mất đi một phần rất đặc biệt của nó. Lúc đó, nó sẽ gần như trở về với chức năng giao tiếp không thường mà không còn khiến người đọc thấy rung động hay ghi nhận sự dụng công của người viết trong chọn lọc từ ngữ nữa.
Sau khi mình đăng bài “Phát triển tư duy logic của người viết”, có bạn học viên đã thắc mắc “Ê bà, tui vẫn chưa hiểu sao luyện viết lại giúp cải thiện tư duy thẩm mỹ.”
Viết thực ra là quá trình bạn đưa những gì mình từng tiếp nhận trở ngược ra bên ngoài nhưng đã cộng thêm vào đó nhiều yếu tố thuộc về riêng bạn. Và đối với những ai đang luyện viết, họ luôn muốn phát triển cách diễn đạt của mình để mỗi từ ngữ được dùng, mỗi câu văn được viết đều đúng hơn và hay hơn. Trong cái hay ấy bao hàm cả cái đẹp, nhất là khi họ cần sử dụng tới kỹ thuật miêu tả.
Khi luyện viết, bạn sẽ:
– Rèn luyện khả năng quan sát chi tiết: Để viết hay, bạn không thể nhìn thế giới theo cách hời hợt hay vô cảm thông thường. Bạn bắt buộc phải quan sát kỹ, ngay cả những điều rất nhỏ như những chuyển động của chiếc lá, sắc thái của ánh sáng hay những biến đổi nhỏ nhất trong tâm lý con người. Quá trình này giúp bạn nhận ra vẻ đẹp trong những điều mà người khác thường bỏ qua.
– Tăng độ nhạy cảm với ngôn từ: Ngôn từ chính là chất liệu tạo nên tính thẩm mỹ trong văn học. Khi viết, bạn cần phải học cách lựa chọn từ ngữ, không chỉ dựa trên ý nghĩa của từ mà còn vì sắc thái của chúng. Tức là bạn cần cân nhắc tới tính nhạc, khả năng gợi hình và sức gợi cảm của từ. Rõ ràng một nỗi buồn “man mác” thì khác với “khắc khoải” và màu “đỏ rượu vang” đâu thể nào đánh đồng với “đo đỏ” được.
– Học cách xây dựng cấu trúc và sự cân đối trong câu văn: Tính thẩm mỹ trong viết lách còn nằm ở sự hài hòa. Việc sắp xếp một bài viết có sự hợp lý trong nội dung, có trình tự lớp lang, có nhịp điệu giúp bạn rèn luyện tư duy về sự cân bằng và tỉ lệ. Đây cũng là những nguyên tắc trong các loại hình nghệ thuật như hội họa, kiến trúc hay âm nhạc. Và văn chương cũng vậy.
– Cải thiện khả năng gọt giũa và tinh lọc: Một trong những khía cạnh của tư duy thẩm mỹ là hiểu về “đúng – đủ – đẹp”. Trong viết lách, việc lược bỏ những từ thừa thãi, những ý rườm rà,những chi tiết không quan trọng để giữ lại những gì thực sự cần thiết là lúc bạn thực hành tư duy “Less is more”. Cái đẹp thường nằm ở sự tinh gọn và súc tích.
– Chạm vào thế giới nội tâm và sự thấu cảm: Để viết ra những điều gây rung cảm, trước tiên bạn phải biết cách đào sâu vào cảm xúc của chính mình và của nhân vật. Khi bạn có thể diễn đạt được những nỗi đau hay niềm hạnh phúc qua con chữ, bạn cũng đồng thời nâng cao khả năng thấu cảm và trân trọng những gì thuộc về tinh thần của con người.
– Sáng tạo các hình tượng và ẩn dụ: Khi sử dụng các biện pháp nghệ thuật ẩn dụ, so sánh, liên tưởng tưởng tượng…, bạn sẽ thực hành kết nối những sự vật vốn không liên quan thành một hình ảnh đẹp và có ý nghĩa. Đây chính là tư duy sáng tạo thẩm mỹ. Nó giúp bạn rèn luyện khả năng tìm thấy sự kết nối diệu kỳ của vạn vật qua lăng kính cá nhân.
Nghĩa là khi luyện viết và muốn viết tốt hơn, bạn cần chuyển từ trạng thái “nhìn” sang trạng thái “thấy”, từ “nghe” sang “nghiệm”. Bạn sẽ không chỉ thưởng thức cái đẹp mà còn học được cách tạo ra chúng qua con chữ. Từ đó nâng tư duy thẩm mỹ của bản thân lên một cấp độ mới sâu sắc và tinh tế hơn.
Người viết không thể bỏ qua việc phát triển tư duy thẩm mỹ. Bạn cần có khả năng nhận diện cái đẹp, phân tách chúng và tái hiện lại trong câu chữ của chính mình.
– Nâng ngưỡng cảm thụ: Muốn viết văn hay, trước hết bạn phải là một người biết cách đọc.
+ Đọc sâu và có chọn lọc: Không chỉ đọc nội dung, người viết cần chú ý vào cách tác giả dùng chữ, nhịp điệu trong tác phẩm, cách thể hiện các hình ảnh… Khi tiếp xúc thường xuyên với các văn bản chất lượng cao, bạn cũng sẽ nâng cao tiêu chuẩn thẩm mỹ bên trong một cách vô thức.
+ Tìm hiểu các môn nghệ thuật khác nhau: Tư duy thẩm mỹ của người viết cũng cần được nuôi dưỡng thông qua hội họa (bố cục, màu sắc, điểm nhấn, chất liệu…), âm nhạc (nhịp điệu, tiết tấu, lời ca…) và điện ảnh (góc nhìn, ánh sáng…). Khi bạn hiểu về màu sắc trong tranh, cách bạn mô tả màu sắc trong văn của bạn cũng sẽ có chiều sâu và sống động hơn.
– Nâng sự tinh tế trong việc lựa chọn chất liệu viết: Điều này thể hiện ở việc bạn chọn chi tiết nào để đưa vào bài và bỏ đi chi tiết nào.
+ Chi tiết cần thiết và chi tiết đắt giá: Không phải ý nào, chi tiết nào cũng cần đưa vào bài. Bạn nên nhớ là mọi thứ xuất hiện trong tác phẩm của bạn đều cần có lý do và thực hiện một chức năng nghệ thuật nào đó.
+ Tránh sự sáo rỗng: Muốn phát triển tư duy thẩm mỹ, bạn nên biết cách từ chối những lối so sánh ví von cũ kỹ như “em đẹp như tiên” để tìm kiếm những liên tưởng mới mẻ, mang dấu ấn cá nhân hơn, chẳng hạn “tôi chẳng thể rời ánh nhìn mình khỏi khoé môi em phớt hồng cong cong mấp máy”.
– Rèn luyện nhạc tính trong câu chữ: Văn chương có thẩm mỹ là văn chương có nhạc tính. Người viết phát triển tư duy này bằng cách:
+ Lắng nghe thanh âm: Sự phối hợp giữa các thanh bằng – trắc, các thanh điệu, các nguyên âm mở – khép… giúp tạo ra cảm xúc cho câu văn.
+ Nhịp điệu câu: Sự sắp xếp các câu dài – ngắn và vị trí của dấu câu cũng góp phần tạo nên nhạc tính. Người viết có năng lực thẩm mỹ sẽ biết cách tạo nhịp điệu phù hợp trong câu.
– Thực hành tư duy về khoảng trống và sự súc tích: Trong thẩm mỹ hiện đại, điều không nói ra đôi khi quan trọng hơn những gì đã được nói ra.
+ Sự hàm súc: Người viết cần hiểu rằng một tác phẩm hay không nhất thiết phải phơi bày tất cả. Đặc biệt là trong thơ và truyện. Việc tạo ra những khoảng trống giúp văn bản hấp dẫn và tinh tế hơn.
+ Kỹ thuật “tảng băng trôi”: Phần nổi (chữ nghĩa) có thể chỉ chiếm tỉ trọng nhỏ so với phần chìm (ý nghĩa sâu xa) trong một tác phẩm.. Khả năng nén ý cũng là thước đo tư duy của người viết.
– Định hình phong cách viết riêng: Một trong những điều đẹp đẽ nhất của tư duy thẩm mỹ chính là khi người viết tìm thấy phong cách riêng của mình.
+ Tính nhất quán: Là sự thống nhất giữa tư tưởng, cảm xúc và cách dùng từ của người viết trong nhiều tác phẩm của mình.
+ Cái tôi thẩm mỹ: Bạn nhìn thế giới qua lăng kính nào? U tối và gai góc hay dịu dàng và lãng mạn? Khi bạn kiên định với lăng kính của mình, bạn tạo ra một “thế giới thẩm mỹ” riêng biệt mà độc giả có thể nhận ra khi đã đọc đủ nhiều những gì bạn viết.
– Thực hành chụp ảnh bằng chữ: Mỗi ngày, hãy chọn một khoảnh khắc hoặc hình ảnh tĩnh như một vệt nắng trên sàn và dùng 3-5 câu văn để mô tả lại sao cho người đọc có thể hình dung ra màu sắc, ánh sáng và góc độ y như một bức ảnh.
– Miêu tả nhưng không sử dụng tính từ: Thử viết một đoạn văn mô tả sự vật hoặc cảm xúc mà chỉ dùng danh từ (chỉ hình ảnh, sự vật) và động từ (chỉ sự chuyển động) để tạo ra cái đẹp. Ví dụ: Thay vì nói “Nắng rất đẹp.”, bạn có thể viết là “Mặt trời rót mật trên những tán lá.”.
– Nghe nhạc không lời và thử miêu tả bằng ngôn ngữ: Chọn một bản nhạc không lời, nhắm mắt cảm nhận giai điệu và thử viết xuống những gì có trong đầu bạn trong lúc nghe.
– Phân tích thẩm mỹ của các ngành nghệ thuật khác: Đi bảo tàng xem tranh, ngắm ảnh/chụp ảnh hoặc xem các bộ phim rồi thử sử dụng các thuật ngữ của ngành đó vào bài viết cảm nhận của bạn.
– Nhặt chữ: Có một cuốn sổ tay hoặc tệp ghi chú để chép lại những từ, cách dùng từ đẹp mà bạn tình cờ đọc được. Sau đó đặt câu mới bằng chính cụm từ đó theo phong cách của bạn.
– Bài tập tối giản hóa: Hãy lấy một đoạn văn cũ của chính mình, lược bỏ tất cả những từ ngữ rườm rà, những ý giải thích thừa thãi để làm cho ý nghĩa của bài sáng rõ hơn trong số từ ít hơn ban đầu.
– Quan sát và gọi tên các sắc thái: Tập phân biệt các sắc độ khác nhau của cùng một trạng thái nào đó. Đừng chỉ dùng từ “đỏ”, hãy tập nhìn và phân biệt thế nào là “đỏ gạch, đỏ đô, đỏ thắm, đỏ rực, đỏ lựng, đỏ tươi…”. Việc làm giàu “bảng màu” trong não bộ giúp tư duy thẩm mỹ của bạn trở nên tinh tế và chính xác hơn. Bạn cũng nên làm tương tự với các sắc thái cảm xúc.
– Viết về vật tầm thường dưới góc nhìn nghệ thuật: Chọn một vật dụng thô kệch như chiếc đinh rỉ, đôi giày cũ… rồi tìm cách viết về nó sao cho độc giả thấy được sự đặc biệt trong đó. Bài tập này giúp bạn rèn luyện khả năng thẩm mỹ hóa thực tại.
Viết lách không chỉ là phương pháp để bạn nâng tầm thưởng thức cái đẹp mà nó còn giúp bạn phát triển tư duy thẩm mỹ. Với người viết, những điều này cũng quan trọng không kém việc phát triển tư duy logic và tư duy sử dụng ngôn ngữ.
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
Sau Tết nguyên đán, mình sẽ khai giảng 2 khoá học viết căn bản Tự do Biểu hiện (4/3/2026) và khoá Viết tản văn đăng báo (6/3/2026). Mình gửi kèm lịch khai giảng và lịch học từng buổi của mỗi khoá nhé!
