“Miêu tả chỉ là kiểu viết của học sinh tiểu học.” Mình đã sốc khi đọc câu này, còn bạn thì sao?
Nhiều người vẫn nhầm tưởng miêu tả là một thể loại văn học mà không biết nó thật ra là một thủ pháp, một kỹ thuật viết mà ta có thể áp dụng vào nhiều thể loại khác nhau, dù là hư cấu như truyện hay phi hư cấu như tản văn, nhật ký, bài viết chuyên môn…
Miêu tả cũng là kỹ thuật đặc biệt được chú trọng trong các khoá học viết cùng Hoà Lương. Bởi mình nhìn nhận rất rõ vai trò của miêu tả và biết cách hướng dẫn mọi người cải thiện khả năng miêu tả thông qua cả lý thuyết lẫn bài thực hành.
Nhiều học viên của mình từng nghĩ miêu tả (show don’t tell) không quan trọng bằng kể chuyện (storytelling), còn mình khẳng định rằng cả 2 đều cần thiết. Người viết nên hiểu rõ về cả 2 kỹ thuật và rèn luyện chúng hàng ngày. Càng nhuần nhuyễn thì sử dụng càng tự nhiên. Đó chính là lời khuyên mình muốn dành cho bạn.
An Hạ là một thành viên hoạt động sôi nổi trong cộng đồng Yêu lại tiếng Việt của chúng mình. Khoảng giữa năm 2024, bạn mua Sổ tay tản văn rồi miệt mài luyện theo bài thực hành trong đó và đăng lên nhóm. Thế mà bây giờ, bạn đã là trợ giảng trong các khoá học viết của mình và có bài tản trữ tình “Đông mang ký ức cùng về” được đăng trên tờ Hà Nội Mới mà bạn mơ ước bao lâu. Bạn còn nói với mình là trước khi học viết với mình, ban đặt mục tiêu 5 năm mới có bài đăng báo, có giải thưởng viết nhưng bạn đã làm được chỉ sau 1,5 năm theo mình.
Bạn không dám nghĩ bản thân sẽ có bài trên tờ báo của Thủ đô là bởi tản văn trên Hà Nội Mới thiên về trữ tình, câu văn được trau chuốt về từ ngữ và có sức gợi hình, gợi cảm cao. Nghĩa là đòi hỏi tác giả phải có khả năng miêu tả, tả cảnh lẫn tả tình. Trong khi bạn vốn là người xởi lởi, tính cách ào ào mà người sao của chiêm bao làm vậy nên bạn không tự tin là sẽ viết được tản trữ tình. Bao lâu nay, bạn chỉ dám nhìn các chị em học viên khác mà khát khao.
Miêu tả đòi hỏi khả năng tái hiện hình ảnh, âm thanh, cảm giác một cách chân thực nhưng nếu người viết không quan sát kỹ lưỡng hoặc thiếu trải nghiệm, họ khó tạo ra chi tiết sống động.
Bạn chưa từng chạy chân trần trên gốc rạ, bùn non, chưa nằm lên đống rơm thơm mùi nắng thì khó lòng tả được cảm giác ngứa ngứa khi lông mảnh trên đó cứa vào da, khó tả được cảm giác khi chạm vào chúng ram ráp…
Miêu tả yêu cầu vốn từ phong phú và khả năng sử dụng từ ngữ linh hoạt để tạo hình ảnh cụ thể. Nếu người viết thiếu từ vựng hoặc không biết cách kết hợp từ, miêu tả sẽ khô khan hoặc lặp lại.
“Trời đẹp.”, câu văn này đọc lên cảm giác vẫn khác với “Khi nằm dưới mái hiên nhà thân thuộc, trong lòng mẹ, tôi mơ màng thả ánh mắt đuổi theo đám mây trắng xốp đương thong thả trôi giữa nền trời xanh biêng biếc. Có cánh chim chao nghiêng, đánh rơi tiếng hót trong veo lưng chừng trời.”
Nhiều người viết miêu tả chỉ để lấp đầy câu chuyện mà không hiểu rằng miêu tả phải phục vụ chủ đề, nhân vật hoặc tạo ra bầu không khí cho những sự kiện được diễn ra.
Tả chi tiết từng món đồ đạc trong căn phòng không giúp câu chuyện của bạn hay hơn nhưng chỉ cần tả một vệt nước mắt khô còn loang trên vỏ gối cũng đủ để cho thấy nỗi buồn của nhân vật.
Người viết thường lo lắng rằng cách miêu tả của mình không đủ hay dẫn đến việc họ chọn viết đơn giản hoặc tránh miêu tả chi tiết.
Sự thật là, khi bạn chọn tả bằng những câu văn đơn giản như học sinh hay bóng bẩy như trong văn mẫu vì chúng quen thuộc, bạn không sợ bị đánh giá khả năng. Nhưng bạn đâu biết rằng những tìm tòi và thử nghiệm một cách viết mới sẽ giúp bạn trưởng thành hơn trong viết lách. Nếu không ví von đôi mắt buồn như sương mùa thu mà so sánh nó với đốm lửa cuối cùng vừa vụt tắt sau làn gió cũng vẫn khiến người ta khắc khoải như thường.
Miêu tả là kỹ năng cần rèn luyện liên tục nhưng nhiều người viết không dành thời gian thực hành hoặc chỉnh sửa, dẫn đến thường miêu tả sơ sài hoặc không cải thiện.
Trăm hay không bằng tay quen. Bạn cứ thử tả 1 đối tượng cụ thể với hàng chục cách khác nhau thì bạn chắc hẳn sẽ lên trình miêu tả thôi.
Phương pháp luyện khả năng miêu tả mà An Hạ thường dùng là mô tả những bức hình đẹp. Bạn sẽ nhìn vào một bức hình bất kỳ, cho bản thân một khoảng thời gian để cảm nhận nó, sau đó là viết để ghi ra.
Với một tấm hình chụp những ngọn đồi ở Đà Lạt, chúng mình đã có 3 đoạn miêu tả như vậy từ 3 người khác nhau:
“Những vệt nắng vàng rực rỡ đan vào nhau tạo thành một dải lụa thướt tha phủ lên những rặng cây. Lớp sương mù trắng phau phau nằm giữa những thung lũng, e ấp trên những đỉnh đồi. Chùng chình giữa khoảng không mênh mông dập dìu thơ mộng như cô gái dịu dàng hòa ca quấn quýt trai bản. Vẻ đẹp kỳ vỹ của mẹ thiên nhiên đánh thức cả một vùng đồi trong một buổi sáng tinh mơ.”
“Đà Lạt sớm nay chùng chình trong sương mù dày đặc, bồng bềnh sắc cảnh tựa chốn tiên. Nắng nhuộm màu cho bức tranh thêm sinh động. Những vạt ánh sáng màu cam tô phết, nhấn nhá trên từng vạt rừng. Những cây cổ thụ nhỏ bé trong biển sương sớm. Tôi hít hà cho căng lồng ngực, mùi của sớm mai thanh mát, an yên.”
“Sáng mùa đông nắng ngọt, sương bảng lảng ôm ấp những triền núi ngủ say. Núi tiếp núi, sương vờn sương, cả vùng cao nguyên chùng chình trong hơi lạnh se sẽ. Những ngọn cây lá kim vẫn lặng lẽ vươn mình lên cao vút, hiên ngang giữa đất trời mà ngắm lớp lớp núi đồi trải dài vô tận. Nắng mùa đông mơ màng rải phấn lên không gian, xuyên qua màn sương ảo mộng bồng bềnh,hoá thành thứ ánh sáng vàng cam lấp lánh. Trong đôi mắt nhiếp ảnh gia, sự sống vẫn ươm mình trong giá lạnh bấy lâu nay đang bừng sáng lên rực rỡ.”
Như vậy, có thể thấy là tuy cùng một hình ảnh nhưng mỗi lần viết, mỗi người viết lại cho ra những đoạn văn khác nhau.
Còn bây giờ là 3 bài thực hành miêu tả mà bạn có thể áp dụng ngay tức thì:
Bài tập này giúp bạn luyện khả năng quan sát đa tầng, thực hành tư duy về bố cục và đòi hỏi bạn động não khi dùng từ ngữ để miêu tả. Bao nhiêu cũng sẽ linh hoạt khi chuyển đổi các điểm nhìn về cùng một đối tượng trong bài.
– Chọn một đối tượng cụ thể: ví dụ 1 chiếc lá ngả vàng.
– Phóng to: Viết 3 câu miêu tả cực cận, soi vào những chi tiết rất nhỏ như là những đường gân mềm chằng chịt ở mặt dưới của lá, các điểm màu khác nhau trên bề mặt lá, một sợi tơ nhện siêu mảnh còn vướng lại…
– Thu nhỏ: Viết 3 câu miêu tả từ xa, đặt chiếc lá đó trong bối cảnh rộng lớn hơn. Ví dụ như chiếc lá vàng chỉ là một chấm nhỏ giữa tán lá xanh rì rậm rạp hay nó được vô tình bắt gặp khi người viết đang quét mắt quan sát cả khu vườn rộng…
Đây là kỹ thuật đánh thức tư duy thẩm mỹ của bạn bằng cách trộn lẫn giữa các giác quan để tạo ra những hình ảnh mới mẻ và chiều sâu so với những cách viết quen thuộc. bài thực hành này giúp bạn phá vỡ những lối mòn ngôn ngữ sáo rỗng thường thấy và tạo ra những ẩn dụ độc đáo hơn.
– Miêu tả một sự vật bằng các từ ngữ vốn được dùng để chỉ các giác quan khác.
Ví dụ: dùng từ chỉ hình ảnh để miêu tả âm thanh như là “tiếng dương cầm lãng đãng trong đêm vắng”.
Tả hình ảnh bằng từ chỉ vị giác như là “mưa nhàn nhạt rơi cuối chiều bàng bạc”.
Tả cảm xúc bằng từ chỉ xúc giác/khối lượng như “nỗi dằn vặt nặng nề lèn vào lòng cô khít rịt như hòn đá mẹ dùng để lèn miếng vỉ trên cái vại muối dưa mặn chát”.
Tính thẩm mỹ của câu văn không phải lúc nào cũng được tạo thành bởi tính từ mà còn bởi các động từ. Động từ giúp câu văn dường như có hình khối và chuyển động rõ rệt.
– Viết một câu miêu tả đơn giản có cấu trúc “Chủ ngữ + Tính từ”, ví dụ “Con đường rất tối.”.
– Viết lại câu đó, thay tính từ bằng động từ hoặc danh từ, ví dụ “Bóng tối nuốt chửng con đường.”.
Có nhiều cách rèn luyện khả năng miêu tả khi viết văn làm thơ, trước tiên là cứ thử 4 bài thực hành mình mới chỉ ở trên nhé.
Trong các chương trình từng tổ chức, học viên mình rất tâm đắc với workshop Vẽ tranh bằng chữ. Nghe tên chắc là bạn cũng hiểu nó tập trung vào hướng dẫn miêu tả sao cho câu chữ cũng trở thành một “bức tranh”. Mình đã áp dụng lý thuyết của hội hoạ, âm nhạc và điện ảnh để đưa ngược vào viết lách và chia thành 25 kỹ thuật áp dụng được ngay.
Bạn đọc cảm nhận của người tham gia workshop ở đây nhé:
Ngọc Ớt: https://www.facebook.com/share/p/1AxZQbNUbt/
Ngọc Nữ: https://www.facebook.com/share/p/1YJYwUcJ6D/
Như Nhung: https://www.facebook.com/share/p/1ATAmReDLY/
Nguyễn Hiếu Nhân: https://www.facebook.com/share/p/17yqggbVxL/
An Hạ: https://www.facebook.com/share/p/1BGsmcLhE7/
Ngoài ra, trong các khoá học viết của Hoà Lương cũng đều có chia sẻ về kỹ thuật miêu tả giúp bạn chinh phục kỹ năng viết lách và sáng tác tản văn, truyện ngắn…
Hẹn gặp bạn trong các chương trình dạy viết của chúng mình nghen!
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
