Nghệ thuật chuyển hóa sự thật trong văn chương

Sự thật trong tác phẩm không phải là những gì đã xảy ra ngoài đời thực mà là những gì tác giả kể lại.

Các nhà văn lớn đều có một điểm chung: Họ coi sự thật (hiện thực) là điểm tựa để bật nhảy vào thế giới của trí tưởng tượng. Họ không sao chép cuộc đời rồi đưa nguyên xi vào tác phẩm, thay vào đó, họ tái cấu trúc lại nó.

Trong văn học có thuật ngữ “Roman à clef” để nói về loại tiểu thuyết sử dụng các nhân vật và sự kiện có thật nhưng được ngụy trang dưới lớp vỏ của các nhân vật và sự kiện hư cấu. Nghĩa đen của nó là “tiểu thuyết của chìa khoá”, được hiểu là tác phẩm hư cấu trong đó tác giả ngầm ám chỉ về các nguyên mẫu ngoài đời thực.

Tại sao các nhà văn chọn viết sự thật theo dưới dạng hư cấu?

– Tránh kiện cáo, xích mích: Viết về người khác, đặc biệt là những người nổi tiếng hoặc các sự kiện gây tranh cãi dưới tên gọi khác giúp tác giả tránh việc bị kiện vì tội phỉ báng hoặc xâm phạm quyền riêng tư hay ít nhất cũng tránh được các mâu thuẫn, xích mích.

– Tự do hơn trong sáng tạo: Cho phép tác giả thay đổi các chi tiết thực tế để phục vụ cho cốt truyện hoặc thông điệp nghệ thuật mà không bị ràng buộc bởi độ chính xác của lịch sử.

– Dễ dàng trào phúng, châm biếm và phê phán: Dùng hư cấu để nói lên những sự thật trần trụi về chính trị, xã hội, các tầng lớp trên hay các tổ chức giúp người viết tránh gặp nguy hiểm hơn khi nói trực tiếp.

– Ghi chép trải nghiệm cá nhân: Cho phép tác giả xử lý những ký ức đau buồn hoặc riêng tư mà không bị e ngại. Khi tạo ra một khoảng cách nhất định với bản thân thông qua nhân vật, người viết có thể nhìn về chính mình khách quan hơn. Việc thêm vào các yếu tố hư cấu cũng khiến cho hiện thực trong tác phẩm trở nên khác biệt.

Các nhà văn làm thế nào để giấu sự thật trong tác phẩm hư cấu?

Có nhiều cách khác nhau để đưa yếu tố sự thật vào tác phẩm truyện mà không dễ dàng bị nhận ra. Các tác giả lớn thường sẽ:

– Thay đổi nhân thân: Đổi tên, nghề nghiệp, tính cách hoặc giới tính… của nguyên mẫu.

– Tổng hợp: Kết hợp đặc điểm của hai hoặc nhiều người thật vào một nhân vật hư cấu duy nhất.

– Thay đổi bối cảnh: Di dời sự kiện từ nơi này sang nơi khác hoặc từ thời đại này sang thời đại khác…

– Tâm trung vào tâm lý: Thay vì kể ra chuỗi sự kiện ngoài đời thật, hãy viết kỹ hơn về tâm lý của các nhân vật và hư cấu các tình huống, tình tiết truyện.

– Dịch chuyển điểm nhìn: Nếu bạn là nhân vật chính trong chuyện thật, đừng viết ở ngôi thứ nhất. Bạn nên dùng ngôi thứ ba (hạn tri hoặc toàn tri) để kể trong truyện.

– Thêm thắt các yếu tố không có thực: Biến một hình ảnh thành biểu tượng xuyên suốt tác phẩm, thêm vào các nhân vật hư cấu để góp phần đẩy chuyện lên cao trào.

Nếu bạn thấy mình vẫn còn sợ người khác nhận ra, đó là vì bạn đang kể lại chứ chưa phải là sáng tạo.

Những nhà văn lớn nói gì?

Một số nhà văn nổi tiếng thế giới cũng đã có những chia sẻ thú vị về việc xử lý chất liệu thực tế trong tiểu thuyết của họ.

– Haruki Murakami thường không dùng nguyên mẫu đời thực trực tiếp để viết trong tác phẩm. Thay vào đó, ông lấy một cảm giác thực, ví dụ như là sự trống trải sau khi mất một con mèo, và đưa nó vào thế giới siêu thực của tác phẩm. Với ông, để giấu sự thật, người viết có thể đặt nó vào một bối cảnh không tưởng.

“Tôi không bao giờ mượn nhân vật từ đời thực. Tôi tạo ra nhân vật từ những mảnh vụn bên trong mình… Nếu tôi viết về một người thật, tôi sẽ không thể sáng tạo một cách tự do.”

– Ernest Hemingway tin rằng nếu nhà văn hiểu rõ sự thật, họ có thể lược bỏ 7/8 sự thật đó mà độc giả vẫn cảm nhận được sức nặng của nó. Ông viết về những sự kiện có thật như chiến tranh, săn bắn nhưng cắt tỉa gần hết các chi tiết giải thích dài dòng hay tên tuổi cụ thể của nhân vật và chỉ để lại những hành động thực tế đến trần trụi. Chính sự kiệm lời này khiến câu chuyện thoát ly khỏi nguyên mẫu ngoài đời để trở thành trải nghiệm của bất kỳ ai.

“Nếu một nhà văn hiểu rõ về những gì anh ta đang viết, anh ta có thể bỏ qua những điều mà mình biết, và người đọc, nếu nhà văn viết đủ chân thực, sẽ cảm nhận được những điều đó mạnh mẽ như thể nhà văn đã nói rõ chúng. Sự uy nghi trong chuyển động của một tảng băng trôi chỉ nhờ một phần tám của nó nổi trên mặt nước.”

– Gabriel García Márquez thường lấy cảm hứng từ những câu chuyện gia đình kỳ lạ của mình. Ông lấy một sự thật như là việc người bà hay kể chuyện ma và phóng đại nó lên mức huyền ảo. Bằng cách thêm vào các yếu tố phi thực, ông đã khiến những người thân trong gia đình không còn nhận ra chính mình, dù linh hồn của câu chuyện vẫn là sự thật.

“Trong báo chí, chỉ một lời nói dối thôi cũng làm hỏng toàn bộ bài viết. Trong văn chương, chỉ một sự thật chính xác đã đủ làm cho toàn bộ tác phẩm trở nên đáng tin.”

Tổng hợp bí kíp viết truyện hay cho người mới

– Stephen King coi ý tưởng bắt nguồn từ sự thật cũng giống như một bộ xương hóa thạch được tìm thấy dưới lòng đất. Ông cho rằng nhà văn không thực sự sáng tác ra câu chuyện từ hư không. Chính câu chuyện đã tồn tại ở đâu đó trong tiềm thức hoặc trong thế giới khách quan và nhà văn chỉ là người tình cờ phát hiện ra nó. Ông bắt đầu bằng một tình huống thực tế và đặt câu hỏi “Cái gì sẽ xảy ra nếu…”, sau đó ông chỉ việc quan sát các nhân vật hành động và ghi chép lại, thay vì ép buộc họ phải làm theo ý mình.

“Những câu chuyện không phải là thứ do bạn tạo ra mà là những hoá thạch được chôn vùi dưới lòng đất. Đó là di tích, là một phần của thế giới đã tồn tại từ rất lâu. Công việc của nhà văn là dùng những công cụ của mình để đưa nó lên khỏi mặt đất nguyên vẹn nhất có thể.”

– Marcel Proust đã dùng hàng trăm nguyên mẫu đời thực trong bộ sách đồ sộ “Đi tìm thời gian đã mất” nhưng không ai có thể kiện ông. Proust coi những người ông từng gặp trong đời là những nguyên mẫu đã chết đi trong thực tế để được tái sinh trong trang sách. Tác giả không giữ nguyên tên tuổi hay hình hài thực, khiến những “ngôi mộ” đó không còn đọc được tên nữa. Với Proust, việc chỉ sao chép một người thật vào truyện là sự lười biếng và thiếu tính nghệ thuật. Một nhân vật văn học phải là một “thực thể mới” được nhào nặn từ ký ức.

“Một cuốn sách là một nghĩa trang tuyệt vời, nơi mà phần lớn các cái tên trên mộ không còn đọc được… một nhân vật được tạo ra từ hàng nghìn mảnh của những người mà chúng ta đã gặp, chứ không phải là chân dung của một người duy nhất.”

Để giấu phần sự thật thực tế trong tác phẩm hư cấu, đừng tìm cách che đậy nó. Người viết cần chia nó ra thành từng mảnh nhỏ, trộn nó với những mảnh vụn của trí tưởng tượng và tái tạo lại nó theo logic mới. Khi đó, sự thật không còn là sự thật của tác giả hoặc nguyên mẫu nữa mà sẽ thành sự thật của tác phẩm.

Công thức chung để vượt qua nỗi sợ kể chuyện thật trong tác phẩm hư cấu là: Hãy đập tan sự thật ra thành từng mảnh vụn rồi dùng trí tưởng tượng để ghép chúng lại thành một hình hài hoàn toàn mới.

Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.