Tư duy phản biện không thay đổi cách não bạn hoạt động nhưng nó giúp bạn nhận ra khi nào bạn đang bị niềm tin cũ dắt đi.
Bạn không bị lừa vì thiếu sáng suốt mà vì não bộ luôn ưu tiên những gì quen thuộc, né tránh những gì bất an và lặng lẽ đồng tình với những gì bạn đã tin từ trước.
Trong các khoá học viết của mình, học viên khoá Viết truyện thường là những người bảo vệ quan điểm mạnh mẽ nhất. Họ có lý do cho sự xuất hiện của các chi tiết trong truyện và họ tin là suy nghĩ của bản thân đủ hợp lý. Khi cô giáo hoặc trợ giảng đưa ra các nhận xét, không phải lúc nào họ cũng đồng ý. Việc của chúng mình là phân tích, diễn giải cụ thể, rõ ràng hơn, kết hợp với thực tế đời sống để học viên mở rộng thêm những góc nhìn khác, tự đánh giá lại và đưa ra quyết định có sửa bài theo góp ý hay không. Cũng có những trường hợp, chúng mình nói học viên giữ nguyên ý định ban đầu vì sự diễn giải của họ đủ thuyết phục.
Mình nhớ mãi cô bé cá tính July của khoá Viết truyện VT04. Em có sự cân nhắc kỹ càng mỗi khi xây dựng nhân vật và phát triển các tình tiết của câu chuyện. Song không phải lúc nào điều em nghĩ cũng hợp lý. Có lần, chúng mình cùng nhau phân tích nhân vật bác sĩ tham vấn tâm lý và bệnh nhân tuổi teen của cô ấy trong truyện mà July viết. Mặc dù có tìm hiểu trước khi viết và cũng biết chuyện của một số hình mẫu thật ngoài đời xong khi biến các chất liệu thành tác phẩm, July vẫn còn những lỗ hổng. Ví dụ như việc lý giải sự ảnh hưởng các chấn thương tâm lý thời thơ ấu lên một bạn nhỏ và một người trưởng thành khác nhau như thế nào hay cách nhân vật phản ứng lại với các sang chấn tinh thần ra sao…
Cũng vì những buổi thảo luận sôi nổi về logic, nhân vật, cốt truyện hay các chi tiết trong truyện… của học viên rất thú vị nên cả mình lẫn các trợ giảng đều cực thích khoá Viết truyện chuyên sâu. Cảm giác như chúng mình không còn là người dạy – người học mà chỉ đơn thuần là những người có chung niềm đam mê viết truyện được ngồi lại với nhau để trao đổi, học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm giúp cho tác phẩm của mỗi người hoàn thiện hơn. Chúng mình tranh luận và phản biện không phải để thắng người khác mà hướng đến mục đích chung là phát triển câu chuyện một cách logic và hấp dẫn.
Tư duy phản biện (critical thinking) là khả năng phân tích thông tin một cách có hệ thống và độc lập, thay vì chấp nhận nó theo những gì đã được mặc định. Điều này không có nghĩa bạn phản đối tất cả mọi thứ mà là bạn cần đặt các câu hỏi đúng để xác minh được thông tin bạn đang tiếp nhận:
– Thông tin này đến từ đâu? Có đáng tin cậy không?
– Có bằng chứng nào không?
– Người chia sẻ về nó có lợi ích gì không?
– Mình có đang trong trạng thái chỉ tin những gì mình muốn tin không?
– Còn cách nhìn nào khác về vấn đề này không?
Richard Paul, người dành cả đời nghiên cứu về tư duy, đã định nghĩa nó theo cách đơn giản đến bất ngờ: “Tư duy phản biện là suy nghĩ về chính cách bạn đang suy nghĩ để việc suy nghĩ của bạn trở nên tốt hơn.”.
Với người đọc thông thường, khi thiếu tư duy phản biện, bạn sẽ tin vào các tin giả hoặc bị thao túng bởi những người có tiếng, các quảng cáo, truyền thông trên mạng xã hội… Nhưng với người viết, hậu quả còn nghiêm trọng hơn vì bạn không chỉ bị ảnh hưởng mà còn lan truyền điều đó đến hàng trăm, hàng nghìn độc giả khác.
Khi bạn thiếu tư duy phản biện, bạn bị người khác thao túng và cũng tự phản bội chính mình.
Thứ nhất, bạn để người khác định hình thực tại của bạn. Khi chấp nhận thông tin không kiểm chứng, bạn đang trao quyền quyết định “sự thật là gì” cho người viết bài, người đăng video, người bán hàng hoặc thuật toán mạng xã hội thay vì giữ quyền đó cho chính mình.
Thứ hai, bạn hành động dựa trên nền tảng tư duy sai. Mọi quyết định của bạn như mua gì, tin ai, học với ai, nghĩ gì về bản thân, về thế giới… đều được xây trên thông tin bạn có. Nếu nền tảng đó không đáng tin, mọi thứ bên trên cũng lung lay theo.
Thứ ba, bạn xem nhẹ khả năng phán xét của chính mình. Con người sinh ra có khả năng suy nghĩ độc lập. Khi không dùng đến nó, bạn đang bỏ phế năng lực thuộc về mình. Đó là dạng phản bội bản thân thầm lặng vì không ai nhìn thấy và bạn cũng không cảm thấy đau ngay lúc đó.
Một số hậu quả phổ biến:
– Trích dẫn sai hoặc bịa đặt: Nhiều câu trích dẫn nổi tiếng trên mạng không có nguồn gốc xác thực. Người viết thiếu phản biện sẽ đưa chúng vào bài mà không kiểm tra. Chúng cứ xuất hiện khắp nơi với tên một người đủ uy tín nào đó rồi làm cho càng nhiều người tin nhầm hơn.
– Nghiên cứu bị hiểu sai: Một nghiên cứu tìm ra rằng người thường xuyên viết nhật ký có mức độ lo âu thấp hơn không đồng nghĩ với “viết nhật ký giúp giảm lo âu” vì có thể ngược lại, chính người ít lo âu mới có đủ tâm trí để duy trì thói quen viết.
– Chỉ tin những gì bản thân muốn tin: Nếu người viết chỉ đọc những nguồn xác nhận quan điểm sẵn có của mình, họ sẽ vô tình tạo ra nội dung phiến diện mà không biết. Ví dụ bạn đang viết một bài về lợi ích của việc thức khuya, bạn sẽ tự nhiên tìm kiếm “thức khuya có lợi gì”, tìm thấy vài nghiên cứu ủng hộ và dừng ở đó. Những nghiên cứu về tác hại của thiếu ngủ lên nhận thức hoàn toàn bị bạn bỏ qua. Trong khi chúng cực kỳ quan trọng.
– Mất uy tín lâu dài: Khi độc giả phát hiện một bài viết có thông tin sai, họ sẽ hoài nghi toàn bộ những gì bạn từng viết.
– Xây dựng thói quen truy nguồn gốc: Trước khi dùng bất kỳ thống kê hay nghiên cứu nào, hãy tìm đến bài báo khoa học gốc thay vì chỉ đọc qua một bài báo mạng viết về nó. Chúng thường bị tóm tắt bị đơn giản hóa hoặc thổi phồng theo hướng giật tít.
– Học cách đọc nghiên cứu khoa học cơ bản: Không cần đọc toàn bộ nghiên cứu nhưng bạn cũng cần xác định được quy mô, đối tượng, kết luận thực sự của nó.
– Chủ động tìm quan điểm đối lập: Trước khi viết, bạn hãy tìm kiếm các luận điểm, góc nhìn khác. Việc này giúp bài viết của bạn có chiều sâu hơn và tránh một chiều.
– Tách biệt cảm xúc khỏi thông tin: Chúng ta thường tin những thứ bản thân muốn tin. Khi đọc một thông tin khiến bạn cảm thấy “đúng y chang những gì mình nghĩ”, bạn cần dừng việc viết lại và kiểm tra kỹ hơn.
– Viết để người đọc hiểu, không chỉ để thuyết phục họ: Người viết có tư duy phản biện tốt sẽ đặt mục tiêu “Mình hiểu vấn đề này đủ sâu để giải thích cho người đọc.” thay vì “Mình cần đủ dẫn chứng để bảo vệ quan điểm của mình.”.
Người có tư duy phản biện không phải là người hoài nghi tất cả hoặc không bao giờ tin ai. Họ có sự sự cân bằng giữa thái độ cởi mở và thận trọng. Họ sẵn sàng học điều mới nhưng không để cảm xúc hay thói quen quyết định thay cho lý trí. Với người viết, phản biện không chỉ là kỹ năng tư duy mà còn là trách nhiệm cần có với độc giả.
Tư duy phản biện là hành động lấy lại quyền sở hữu đối với tư duy của chính bạn để những gì bạn tin, bạn chọn, bạn viết ra… thực sự là của bạn, không phải của ai đó cài cắm vào đầu bạn từ lúc nào không hay. Nó không biến bạn thành người khó tính mà trở thành người viết được độc giả tin cậy vì họ biết bạn đã trả lời những câu hỏi khó trước khi họ kịp hỏi. Đó là một trong những thứ đáng xây dựng trong hành trình viết lách.
Ngày 1/4, mình sẽ khai giảng khoá Viết truyện 07, đây là nội dung học mà bạn sẽ được tiếp thu và thực hành trong 10 tuần của khoá.
Đăng ký học: https://forms.gle/XYjjofRJbVq67GX46
