Phát triển tư duy phân tích vấn đề giúp người viết nhìn thấy được cốt lõi và hiểu được nguyên nhân. Từ đó có những diễn giải thích hợp trong tác phẩm.
Nếu bạn cầm một khối rubik nhiều màu mà không hiểu được nguyên tắc của trục xoay, bạn sẽ mãi loay hoay không tìm được cách giải. Nếu bạn chỉ nhìn thấy cái gì đang xảy ra mà không hiểu tại sao và không tìm ra được ý nghĩa của nó, bạn sẽ khó lòng viết được những câu chữ logic và sâu sắc.
Khi sửa truyện ngắn của học viên khoá học Viết truyện 06 chiều nay, mình đã đặt ra rất nhiều câu hỏi “tại sao”. Loại câu hỏi này giúp người viết nghĩ kỹ hơn vào bản chất của sự việc. Từ đó lý giải được chúng trong tác phẩm thông qua cách nhân vật cảm nhận, suy nghĩ và hành động.
Trong truyện “49 ngày”, học viên của mình cho 2 linh hồn gặp gỡ nhau. Họ cũng được nhìn những người thân đang như thế nào sau cái c h ế t của mình, của người kia. Ý tưởng này khá thú vị nhưng chưa được khai thác đủ cặn kẽ nên với vai trò của một người đọc có chuyên môn, mình đưa ra hàng loạt câu hỏi:
– Tại sao 2 linh hồn này lại gặp được nhau và đi cùng nhau trong 49 ngày?
– Có nhân vật nào khác mà có quyền lực tâm linh quyết định việc 2 người này gặp nhau và nhiệm vụ họ cần làm không?
– Tại sao Vân t ự t ử mà không chết? Và Vân bất tỉnh hôn mê trong 49 ngày luôn hay như thế nào? Vậy thì khi Vân tỉnh dậy, bác sĩ nên giải thích bệnh lý sao cho hợp lý?
– Tại sao Vân quyết định sẽ chăm sóc cho 3 đứa con của chị Mai? Những tình cảm nào đã được nảy sinh trong 49 ngày đó và nảy sinh như thế nào?
– Vì sao Mai chết luôn, không có được cơ hội thứ 2 giống như Vân? Mai có cố gắng để được sống lại không? Mai có điều gì muốn làm cho các con và đã cố tìm cách làm không?
– Quan trọng nhất là tạo được một hành trình 49 ngày “phiêu lưu” cùng nhau của 2 linh hồn. Họ sẽ trải qua những gì, khi nào mâu thuẫn, khi nào thương nhau, có thử thách gì không, có trách móc nhau gì không…
Để trả lời các câu hỏi này, người viết phải phân tích kỹ nhiều yếu tố, sao cho hành trình 49 ngày ở cạnh nhau của 2 linh hồn này vừa có cảm giác m a mị, vừa có cả những khi khiến người đọc cảm thấy nặng nề, xúc động, hạnh phúc hay tiếc thương cho các nhân vật.
Khả năng phân tích vấn đề là quá trình bạn chia nhỏ một sự việc, hiện tượng hoặc dữ liệu phức tạp thành các phần nhỏ hơn để hiểu rõ bản chất, mối liên hệ và nguyên nhân cốt lõi của chúng. Trong viết lách, nếu thiếu khả năng phân tích, bài viết/tác phẩm sẽ dừng lại ở mức liệt kê hoặc kể lể hời hợt mà thiếu đi sự mạch lạc, hấp dẫn.
– Thoát khỏi sự hời hợt và hiển nhiên:
Người đọc bây giờ không chỉ tiêu thụ thông tin, đọc một câu chuyện mà họ còn tìm kiếm những góc nhìn mới với mình và muốn hiểu được bản chất của những gì họ tiếp cận. Khả năng phân tích giúp bạn nhìn thấy cả những thứ không hiển thị trên bề mặt. Như trong truyện trên, học viên mình cho 2 nhân vật gặp nhau ngay từ mở đầu truyện nhưng lại không hề cho biết vì sao và mục đích của việc đó là gì.
– Tăng mức độ sắc sảo và tính thuyết phục:
Dù là một bài viết hay một tác phẩm truyện đều cần có sự chặt chẽ trong tuyến nội dung. Khi tư duy phân tích của bạn tốt, bạn sẽ biết cách sắp xếp các ý tưởng theo trật tự hợp lý nhất và cũng “kịch tính” nhất. Nó có thể là từ nguyên nhân đến kết quả, từ hiện tượng đến bản chất… Điều này giúp độc giả thật sự hiểu được những gì bạn viết thay vì những cảm nhận mơ hồ. Hemingway từng nói về phần chìm của tảng băng trôi, phần chìm đó chính là kết quả của hàng loạt động tác phân tích sâu sắc diễn ra trong đầu bạn.
– Chuyển hóa trải nghiệm cá nhân thành triết lý mang tính xã hội:
Không nhà văn lớn nào bê nguyên đời thực vào tác phẩm truyện của họ. Khả năng phân tích giúp họ tách được những chất liệu hiện thực đắt giá ra khỏi toàn bộ câu chuyện. Từ đó, họ tái tạo chúng, thêm vào các yếu tố khác và sáng tạo ra một câu chuyện mới. Khi bạn có thể quan sát thấu đáo được những gì diễn ra bên trong chính mình, bạn mới có thể viết về nó theo cách mà người khác cũng sẽ thấy hình bóng họ trong đó. Đây là bước quan trọng để bạn chuyển hóa sự thật vào văn chương.
– Định hình phong cách cá nhân và giọng văn riêng:
Người viết có khả năng phân tích tốt thường hình thành được tư duy độc lập, có thể dẫn dắt tư tưởng cho người khác. Nếu bạn thường xuyên bóc tách các vấn đề xã hội hoặc tâm lý con người dưới góc nhìn riêng trong tác phẩm của mình, độc giả sẽ nhớ đến bạn như một người thấu hiểu ngóc ngách của vấn đề. Từ đó tạo được niềm tin và tên tuổi giống như cách tiểu thuyết gia Haruki Murakami đã làm được trong sự nghiệp sáng tác của mình.
Để phát triển tư duy phân tích và nhìn thấu bản chất sự việc, bạn không thể chỉ dựa vào cảm hứng mà cần phải rèn luyện thông qua thói quen quan sát và đặt câu hỏi hàng ngày.
– Thực hành kỹ thuật “5 Tại sao”: Trước một sự việc, hãy hỏi “Tại sao?” liên tiếp 5 lần cho đến khi bạn chạm tới nguyên nhân cốt lõi.
Ví dụ:
Tôi sợ kể những câu chuyện thật. > Tại sao? > Vì sợ người quen nhận ra. > Tại sao? > Vì tôi sợ bị họ đánh giá và phán xét. > Tại sao? > Vì chính tôi cũng chưa thực sự chấp nhận khía cạnh đó của mình.
– Quan sát và ghi chép các mô thức lặp đi lặp lại: Tư duy phân tích thực chất là khả năng nhận diện các mô thức được lặp lại nhiều lần trong đời sống. Hãy tập thói quen quan sát một hiện tượng ở nhiều đối tượng khác nhau.
Ví dụ:
Tại sao nhiều người nổi tiếng lại có cùng một cách phản ứng khi gặp scandal? Trong khi đó, người bình thường có thể giải quyết các thị phi tương tự trực diện và nhanh chóng hơn nhiều.
– Đọc sâu và phân tích cấu trúc của tác phẩm: Khi đọc một bài viết hay hoặc một tác phẩm khiến bạn ấn tượng, hãy đặt ra các câu hỏi để khám phá cách tác giả tạo ra chúng.
Ví dụ:
Tại sao câu chuyện lại được mở đầu bằng chi tiết này?
Các kết quả được lý giải dựa trên những nguyên nhân nào?
Tác giả đã làm cách nào để câu chuyện trở nên chân thật?
– Nhìn đối tượng đa chiều hơn và biết lật ngược vấn đề: Một người có tư duy phân tích tốt luôn hiểu rằng sự thật không chỉ có một mặt. Khi có một quan điểm hiện ra trong đầu, hãy tìm ra 3 lý do giải thích cho quan điểm ngược lại.
Ví dụ:
Bạn định viết về “Lợi ích của việc sống một mình”. Hãy dừng lại và phân tích “Mặt trái của việc độc lập quá mức”.
– Kết nối các điểm quan trọng: Tư duy phân tích của một người sẽ mạnh mẽ nhất khi nó có khả năng kết nối những thứ dường như không liên quan. Bạn hãy thường xuyên đặt câu hỏi “Sự việc này làm mình liên tưởng đến kiến thức/quy luật nào mình đã từng biết?”.
Ví dụ:
Liên tưởng một hiện tượng xã hội với một kiến thức tâm lý học hoặc một câu chuyện đời thường với một triết lý của các bậc thầy văn chương.
Một người viết tốt là người có khả năng phân tích bằng sự tỉnh táo rồi diễn đạt chúng rõ ràng trong tác phẩm bằng lòng yêu đời, yêu người sâu sắc. Khi bạn đã bóc tách được cốt lõi của vấn đề thông qua quá trình phân tích, việc thể hiện qua ngôn từ sẽ trở nên dễ dàng và chính xác hơn.
Để phát triển tư duy phân tích vấn đề, tăng khả năng phản biện, bạn hãy tham gia vào khoá học viết Tự do Biểu hiện (khoá căn bản) hoặc khoá Viết tản văn đăng báo (khoá chuyên sâu) sẽ khai giảng lần lượt ngày 4/3 và 6/3/2026.
Mình gửi bạn lịch khai giảng cụ thể tất cả các khoá học viết của Hoà Lương trong năm 2026 ở đây luôn nha. Hẹn gặp bạn trong chương trình học!
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
