Quan sát là kiểu đầu tư chi phí 0 đồng nhưng lợi nhuận lại cao dành cho tâm hồn của bạn. Nó chẳng lấy đi từ bạn một xu nào mà chỉ cần bạn tạm dừng một chút giữa guồng quay hối hả của cuộc sống và cả những vội vàng của chính bạn mà thôi.
Mấy hôm nay, trong buổi học của lớp viết Tự do Biểu hiện và cả trong cuộc gặp gỡ với các chị em cộng đồng Sống dai cùng design, mình đều chia sẻ rất nhiều về việc quan sát.
Quan sát bản thân mình.
Quan sát bên ngoài mình.
Việc quan sát vốn chẳng có gì nặng nhọc hay mất quá nhiều thời gian nhưng lại rất tốt cho tinh thần và hiểu biết của chúng ta.
Mình đã nói tới nói lui nhiều lần về điều này để mọi người khắc ghi như một nguyên tắc, một hành động không thể thiếu của bất cứ ai muốn viết và muốn sống tinh tấn, thấu hiểu và yêu thương. Học viên của mình nghe vậy thì nhắn rằng mình thực hành vipassana ngay ở đời thường. Mình chưa tham gia một đợt thiền như vậy bao giờ. Mình chỉ là thích sống ở hiện tại, thích dừng lại để quan sát những khoảnh khắc, những cảnh sắc khiến mình rung động.
Như là tối qua, khi bước từ tiệm sách cũ thư viện Bá Tân ra, mình ngỡ ngàng thấy bản thân đang đứng trong một khung cảnh chẳng khác nào phim hoạt hình Nhật Bản. Con hẻm nhỏ yên ắng cong cong chạy dài, những hình khối nhập nhoạng đổ vào trời đêm, loang lổ theo ánh đèn. Trên khoảng trời còn lại sau khi bị màu đen cắt xẻ là những vụn mây trắng nhỏ như những mảnh bông gòn ai đó xé ra rồi vãi lên tấm nền màu tím đen huyền hoặc.
Khi đang đi bộ trên con đường đông mắc cửi ở trung tâm thành phố, mình ngẩn ngơ thấy trăng non mảnh khảnh như chiếc xích đu được lắp đèn led với những bộ phận trong suốt đang đu đưa giữa trời. Mình biết, trăng nào có đu đưa, là bước chân mình không ngừng di chuyển và lá trên những tán cây cũng dập dờn theo gió nên mình mới có cảm tưởng như trăng đang chuyển động đó thôi.
Vì đã đứng lại ở những nơi ấy, trong khoảnh khắc khiến mình rung động ấy nên “bức tranh” của thiên nhiên in vào tâm khảm mình thành một điểm nhớ, một trải nghiệm muốn được nhắc lại. Sau này, nếu mình muốn viết về một góc trời mang sắc màu cổ tích hay muốn tả cảnh trăng non, mình sẽ nhớ tới chúng rồi tái hiện trên những dòng chữ của mình.
Đó là khi chất liệu bên ngoài trở thành chất liệu bên trong rồi cuối cùng là hình thành các sản phẩm sáng tạo.
Có thể bạn sẽ thắc mắc vì sao hoạt động quan sát đơn giản vậy mà mang lại giá trị lớn lao cho tinh thần và hiểu biết đến thế. Đó là bởi, việc bạn cho phép bản thân chậm hơn để quan sát sẽ:
– Tạo ra khoảng nghỉ cho hệ thần kinh: Trong thế giới ngày nay, não bộ chúng ta liên tục bị chi phối bởi thông báo trên các ứng dụng và thông tin trên mạng. Nhưng nếu bạn chịu dành ra chỉ 1-2 phút để quan sát một chậu cây nhỏ bạn trồng (quan sát bên ngoài) hoặc nhận diện một cơn giận đang nhen nhóm (quan sát bản thân), bạn đang kích hoạt hệ thống thần kinh giao cảm, giúp bạn giảm được cảm giác căng thẳng gần như ngay lập tức, dù không hoàn toàn.
– Chuyển từ phản ứng sang phản hồi: Người không có thói quen quan sát chính mình cũng khó hiểu chính mình. Họ thường phản ứng một cách bản năng như khi giận sẽ quát sẽ chửi, khi buồn chán sẽ bỏ cuộc liền… Nếu chịu dừng lại để quan sát, bạn sẽ tạo ra một khoảng trống giữa kích thích và phản ứng. Khoảng trống tự do này có thể giúp cho bạn chọn được cách hành xử thông minh và thấu đáo hơn.
– Mở rộng vốn sống mà không phải lúc nào cũng cần đi du lịch đâu đó: Đi một ngày đàng, học một sàng khôn. Không ai phủ nhận việc đi nhiều nơi giúp con người biết thêm nhiều điều. Tuy nhiên, ngay cả khi không có điều kiện để di chuyển nhiều, bạn vẫn có thể nạp liệu từ đời sống thông qua thói quen quan sát bên ngoài. Bạn biết có nhiều người bán hàng rong phải không? Nhưng đã bao giờ bạn đứng đó đủ lâu để nhìn cách một người bán hàng rong cong lưng đạp chiếc xe hàng nặng nhọc của họ, nhìn họ tươi cười mỗi khi có khách mua hàng hay thấy họ đã ngồi sụp xuống lề đường, tranh thủ lúc ế hàng lôi cái bánh mì không dai nhách ra nhai chưa? Có thể chính những điều ấy sẽ dạy bạn về thái độ sống nhiều hơn bất kỳ cuốn sách kỹ năng nào. Nó giúp bạn tích lũy hiểu biết thực tế để hiểu hơn về cuộc đời, về con người và đưa chúng vào những trang viết.
– Xây dựng sự thấu cảm: Vì bạn đã luôn luôn quan sát bên ngoài theo cách chậm rãi, kỹ càng và sâu sắc, bạn bắt đầu hiểu được những tín hiệu không lời của người khác. Bạn có thể nhận ra đồng nghiệp đang mệt mỏi khi đôi vai họ chùng xuống và ánh mắt họ lờ đờ dù rằng họ nói họ vẫn ổn. Năng lực quan sát giúp bạn có thể đưa ra những phán đoán chính xác hơn, tinh tế hơn trong các mối quan hệ và xây dựng được lòng thấu cảm cho mình.
– Neo giữ sự hiện diện: Quan sát là cách dễ nhất để bạn thực hành tỉnh thức. Nếu bạn tìm hiểu về thiền định, về chánh niệm mà thiếu đi sự quan sát, bạn chỉ đang cố gắng lặp lại lý thuyết mà chưa thực sự hành thiền. Thông qua quan sát hiện tại, bạn sẽ thoát khỏi những lo âu về tương lai hay hối tiếc về quá khứ. Vì bạn thực sự đã đứng yên ngắm trọn một buổi hoàng hôn hay đã để bàn chân trần của mình được chạm đất nên tâm trí bạn sẽ không còn chỗ cho những suy nghĩ tiêu cực vẩn vơ và cơ thể bạn thì còn bận cảm nhận những cảm giác chân thật qua các giác quan.
– Nuôi dưỡng lòng biết ơn: Khi quan sát kỹ, bạn sẽ nhận ra có rất nhiều điều kỳ diệu bé nhỏ hay lớn lao đang cùng lúc vận hành để hỗ trợ cuộc sống của mình. Từ đó, cảm giác biết ơn tự nhiên nảy sinh, sức khỏe tinh thần của bạn được cải thiện rõ rệt mà không cần đến những liệu pháp phức tạp.
Đối với người viết, quan sát không nên chỉ là một thói quen mà nó nên trở thành một nguyên tắc, một kiểu đạo đức nghề nghiệp. Quan sát mang đến hơi thở chân thực và sức sống lâu dài cho bài viết của bạn.
Thói quen quan sát giúp người viết:
– Tạo ra tính chân thực trong con chữ: Thay vì viết chung chung, sáo rỗng hoặc rập khuôn, chính những lần tỉ mỉ quan sát sẽ giúp bạn viết chi tiết hơn, sống động hơn. Bởi khi đã nhìn rõ cuộc đời hơn, bạn hiểu rằng không phải khi nào mưa cũng buồn, nắng cũng rực rỡ mà có những cái chết mang đến sự giải thoát và có cả những cuộc gặp gỡ chỉ để vĩnh viễn chia lìa.
– Xây dựng kho chất liệu riêng cho mình: Thế giới là một thư viện khổng lồ và quan sát là cách người viết đọc những trang sách được mượn từ đó. Khi bạn quan sát các sự vật hiện tượng cụ thể, bạn nạp vào não những dữ liệu mà trí tuệ nhân tạo không thể sao chép hoàn toàn.
– Rèn luyện được khả năng đồng cảm với nhân vật của mình: Quan sát bên ngoài (biểu cảm, cử chỉ của người khác hay sự vật, hiện tượng) và quan sát bên trong (nhịp tim, hơi thở, cảm xúc của chính mình) giúp người viết dễ dàng hơn khi nhập vai vào bất kỳ ai. Khả năng này giúp bạn viết về những người không giống mình thuyết phục hơn, xây dựng chân dung của họ rõ ràng hơn và đưa ra những thông điệp nhân văn hơn.
– Làm giàu tư duy thẩm mỹ: Quan sát giúp người viết nhận diện được các sắc thái khác nhau của màu sắc, âm thanh, cảm xúc và chuyển động. Nó giúp bạn chọn lọc được tín hiệu đúng nhất giữa một biển thông tin đang bị nhiễu, từ đó định hình nên phong cách viết cá nhân đầy tinh tế và có tính chọn lọc cao.
– Giải quyết tình trạng bí ý tưởng: Nếu bạn thường xuyên cảm thấy không biết viết gì thì cũng có thể là vì bạn đang nhìn quá nhiều vào màn hình mà nhìn quá ít vào cuộc sống. Hãy nhìn ra khỏi điện thoại, máy tính nhiều hơn. Hãy hoà vào với đám đông. Hãy để mình được ở giữa thiên nhiên. Bạn sẽ nhận thấy có rất nhiều ý tưởng nảy mầm từ đó.
Dù bạn là người viết hay là một người làm công việc khác, quan sát chưa bao giờ là kỹ năng thừa thãi. Nó là cuộc đầu tư với vốn 0 đồng mà sinh ra lãi suất cao cho cả tâm hồn, cảm xúc lẫn hiểu biết, nhận thức của bạn. Còn riêng với người viết, nếu bạn không quan sát đủ nhiều, đủ sâu, đủ kỹ thì những gì bạn nghĩ sẽ chỉ là chất liệu được xào nấu lại từ những chia sẻ của người khác. Chỉ khi biết quan sát và luôn quan sát, bạn mới dần đưa mình trở thành người nghệ sĩ có khả năng tái hiện lại thế giới qua con chữ của riêng mình.
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
