Chào bạn, người đồng hành cùng chúng mình trên hành trình Yêu lại tiếng Việt.
Thế là chúng ta đã chính thức bước sang năm Bính Ngọ 2026. Xé tờ lịch mới tinh, nghe gió xuân xào xạc ngoài khu vườn, mình cứ nghĩ mãi về hình ảnh Ngựa trong tiếng Việt ta, lòng rộn ràng như nghe được cả tiếng vó ngựa trên thảo nguyên chữ nghĩa.
Trong sự xoay vần của 12 con giáp qua từng năm, Ngựa (Ngọ) là linh vật luôn mang cảm giác về sự chuyển động không ngừng, nguồn năng lượng mạnh mẽ và ý chí tự do khoáng đạt. Tuy vậy, khi chúng ta ngồi lại với nhau hôm nay trong ngày xuân mới, dưới mái nhà chung Yêu lại tiếng Việt, chúng ta đừng chỉ nhìn Ngựa như biểu tượng của tốc độ hay sự thành đạt mà hãy cùng soi chiếu nó qua lăng kính của ngôn ngữ, văn hóa và những chiêm nghiệm.
Nếu có dịp ngắm nhìn hình ảnh Ngựa trên gốm Chu Đậu (Hải Phòng) hay trên những bức phù điêu ở đình chùa cổ, bạn sẽ nhận ra Ngựa là loài vật gần gũi đã gắn bó với người Việt qua hàng ngàn năm lịch sử. Nó cùng Thánh Gióng dẹp giặc Ân rồi bay về trời; nó dẫn đường cho vua Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long, mở rộng thành Đại La và cùng người Việt đi qua biết bao cuộc đổi thay dâu bể.
Nếu ví tiếng Việt như một chú ngựa thì nó cũng đã “chở” trên lưng bao thăng trầm của dân tộc. Nó tồn tại khi đất nước thái bình thịnh trị và cả trong cảnh nước Việt ta bị đô hộ, bị chèn ép nhưng cuối cùng vẫn đứng vững: kiêu hãnh, kiên trung mà bao dung, dịu dàng. Tết này, bạn hãy thử tìm đọc những bài thơ hay lắng tai nghe tiếng rao hàng trên phố, tiếng nói cười của trẻ nhỏ, bạn sẽ thấy tiếng Việt mình đẹp đến nhường nào. Nó không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là lịch sử, là văn hoá, là di sản mà cha ông đã gửi gắm qua bao thế hệ. Chúng ta hãy cùng nhau góp sức để tiếng vó ngựa từ ngàn xưa ấy không chìm đi giữa những ồn ào của thời đại số.
Cùng xem thi sĩ Xuân Quỳnh đã viết gì trong bài thơ “Tuổi ngựa” của bà:
“…Ngựa con sẽ đi khắp
Trên những cánh đồng hoa
Loá màu trắng hoa mơ
Trang giấy nguyên chưa viết
Con làm sao ôm hết
Mùi hoa huệ ngọt ngào
Gió và nắng xôn xao
Khắp đồng hoa cúc dại
Mẹ ơi, mẹ ít nói
Giống như là hoa ngâu
Ngựa con phi mau mau
Qua bạt ngàn hoa sở
Bỗng nhiên con nhớ mẹ
Khi qua đồi hoa sim
Và quay lại con nhìn
Chỉ một màu lau trắng
Ngựa con qua làng xóm
Như mẹ kể ngày xưa
Con băng qua gốc đa
Mùa sen hồng giếng ngọc
Hoàng hôn vàng như thóc
Con lao về ban mai
Mới đấy đã qua rồi
Con đường lên Quán Dốc
Chỉ còn nghe tiếng hát
Phía chân trời mở ra
Tuổi nhỏ thoắt lùi xa
Con đã không còn bé…”
Người Việt mình vẫn hay chúc nhau “Mã đáo thành công“. Câu chúc ấy quen thuộc đến mức ta mặc nhiên đón nhận nó với ý nghĩa được toại nguyện trong công việc mà không bao giờ tự hỏi, tại sao thành công lại gắn liền với việc ngựa quay về (mã đáo).
Trong quan niệm của người xưa, thả ngựa đi là hành động đặt cược vào niềm tin. Nếu con ngựa quay về, nó thường không về một mình mà sẽ mang theo tin vui, những con ngựa hoang khác và sự giàu có, phồn vinh.
Còn với chúng ta, những người đang loay hoay tìm cách Yêu lại tiếng Việt, chữ “đáo” còn mang ý nghĩa thiêng liêng hơn nhiều.
Đáo là sự trở về với gốc rễ, với bản nguyên.
Khi còn trẻ, chúng ta từng là chú ngựa non mải miết chạy theo những thứ lấp lánh bên ngoài, ví dụ như là một ngôn ngữ nước khác chẳng hạn. Chúng mình lầm tưởng rằng sử dụng nhiều từ mượn, các thuật ngữ tiếng Anh, tiếng Pháp mới là hội nhập, toàn cầu hoá. Nhưng rồi, đi một dặm dài, khi đã mỏi gối chồn chân, chúng mình lại thấy thèm cách ví von lục bát của nội, thèm câu nói mộc mạc chân phương của mẹ. Ngày bạn nhận ra vẻ đẹp của một từ thuần Việt, ngày bạn thấy rung động trước cách dùng từ tinh tế của cha ông chính là ngày bạn “mã đáo”.
Mình nghĩ thành tựu của người yêu tiếng Việt không phải là dùng được bao nhiêu từ khó, từ lạ mà là biết tìm về với gốc rễ giản dị nhưng sâu xa của ngôn ngữ dân tộc mình. Năm Bính Ngọ này, mình chúc bạn tìm thấy lối về trong tâm hồn bạn, nơi tiếng mẹ đẻ vẫn đang lặng lẽ chờ đợi để được bạn nâng niu thêm một lần nữa.
Hành trình yêu lại tiếng Việt chưa bao giờ là cuộc dạo chơi cưỡi ngựa xem hoa. Nó là dặm trường thực thụ của lòng nhẫn nại và sự tỉ mẩn, của tình yêu và cả sự chăm chút, bao dung.
Có những lúc, mình và bạn cũng nản lòng chứ, đúng không? Nản lòng vì nhìn thấy những câu văn, câu thơ được viết cẩu thả xuất hiện tràn lan trên mạng xã hội. Nản lòng khi những tác phẩm sáng tạo lại không đến từ khối óc của một cá nhân mà từ sự tổng hợp của trí tuệ nhân tạo. Nản lòng nhìn nhiều người đã lựa chọn kết quả dễ dàng, nhanh chóng mà quên mất niềm vui nhỏ tí tách trong lòng khi tìm được một từ hay, một ý đẹp. Đôi khi ta thấy mình như chú ngựa lẻ loi giữa thảo nguyên đã khô cằn. Nhưng chính vào lúc ấy, câu tục ngữ “Đường dài mới biết ngựa hay” lại vang lên kéo ta trở về.
Ngựa hay không phải con ngựa chạy nhanh nhất khi mới xuất phát. Nó là con ngựa biết giữ sức bền bỉ qua từng dặm đường, biết khi nào thì phi nước đại, khi nào thong thả nước kiệu để về đến đích. Giống như con người biết kiên định với mục tiêu của mình thì dù có thử thách, có khó khăn, có khi nhanh, khi chậm, ta vẫn sẽ hoàn thành.
Việc giữ gìn tiếng Việt trong sáng cũng cần sự nhẫn nại. Nhẫn nại để chọn ra một từ đắt giá, tra cứu một điển tích, sửa một lỗi chính tả hay viết từng câu văn sao cho trôi chảy, tự nhiên.
Không có ai mới viết một ngày đã thành nhà văn, cũng không có ai mới học một ngày đã rành rọt tất cả. Trong năm mới này, bạn hãy cứ thong thả mà đọc mà viết. Tiếng Việt mình bao la lắm, học cả đời không hết. Mỗi ngày bạn góp thêm một chữ được dùng đúng, một câu từ hay là bạn đang góp thêm một bước chân trên con đường rèn luyện khả năng viết lách của bản thân và giữ gìn nét đẹp của dân tộc.
Yêu lại tiếng Việt hoạt động đến nay đã là năm thứ 5. Ngày xuân năm mới, mình lại càng suy ngẫm nhiều hơn về ngôn ngữ của cộng đồng.
Trong câu tục ngữ trên, chữ “tàu” chỉ cái máng ăn nơi những con ngựa cùng ăn, cùng chung sống. Khi một con bị đau, cả đàn đều không ăn nữa. Đó là ẩn dụ không thể đẹp hơn về sự cộng hưởng của tình yêu thương và lòng trắc ẩn giữa những người đang sinh hoạt trong cùng một cộng đồng.
Ở ngôi nhà chung Yêu lại tiếng Việt của chúng mình, mỗi thành viên cũng như là một “con ngựa” trong cùng một “tàu ngựa”. Khi người mới tập tành viết lách còn nhiều lỗi nhỏ, khi ai đó gặp khó khăn trong cách diễn đạt, chúng ta không cười nhạo hay phê phán khắc nghiệt. Bởi việc làm tổn thương nhau chỉ đẩy nhau ra xa và chẳng giúp ai tiến bộ hơn hay tốt đẹp hơn cả. Đó cũng không phải là cách ứng xử của người Việt muốn truyền cho con cháu.
Ngôn ngữ là để kết nối người với người, không phải để phân hóa hay cô lập. Thấy tiếng Việt bị sử dụng sai lệch, chúng mình cùng xót xa. Thấy bạn chưa dùng đúng từ, chúng mình đưa ra một nhận xét nhỏ. Lời góp ý chân thành bao giờ cũng xoa dịu người nghe hơn những lời chỉ trích sắc lẹm.
Ở nơi này có những người chưa dám viết, người đang “bập bẹ” viết, người đã viết một thời gian và cả những người đang làm công việc viết lách hay đã có tiếng tăm với câu chữ của mình. Mong rằng chúng ta sẽ hỗ trợ nhau để không ai phải “đau” một mình khi đi tìm mình trong tiếng mẹ đẻ thân thương.
Trong văn hóa Việt, hình ảnh long mã có đầu rồng còn thân mình và vó của loài ngựa là biểu tượng cực kỳ đặc biệt. “Long Mã chính là một loại ngựa thần, hình thù như con rồng, trên lưng lại đội một bản đồ mà bản đồ đó chính là sách quý mệnh trời để trị vì thiên hạ. Theo tâm thức dân gian của người Việt, Long Mã chính là hóa thân của một con vật trong tứ linh. Đó là con lân, có mặt trên đỉnh cột của nghi môn, đầu góc mái, các mảng chạm trổ đình chùa.” Rồng tượng trưng cho sự cao quý và những ước mơ phi thường. Ngựa tượng trưng cho sự thực tế, tính kiên trì và những bước chân đạp trên đất bằng.
Trong việc sử dụng ngôn ngữ, chúng ta cần cả hai – dám tim dám ước mơ và ý thức thấu hiểu thực tại. Chúng ta cần khả năng bay lượn của Rồng để sáng tạo những vần thơ, những câu văn lay động. Chúng ta cũng cần sự bền bỉ của Ngựa để giữ mình không xa rời thực tế, để giữ cho ngôn ngữ luôn gần gũi với đời sống và để không biến tiếng Việt thành thứ “trang sức” xa lạ, khó hiểu với chính người Việt.
Đừng chỉ mơ mộng về những lý tưởng xa xôi mà quên mất cách viết những câu chữ chân thành cho người thân. Cũng đừng quá thực dụng mà làm mất đi vẻ đẹp lung linh, huyền ảo của ngôn từ. Hãy giữ cho mình tâm thế của long mã vừa biết bay cao trong thế giới ý tưởng, vừa biết vững vàng trên mặt đất của thực tế đời thường.
Viết đến đây, dù bài đã dài nhưng mình vẫn chẳng thể nói hết được tình yêu dành cho tiếng Việt. Mình xin khép lại bằng bài thơ chúc Tết Bính Ngọ dành tặng cho các thành viên trong cộng đồng Yêu lại tiếng Việt:
“Chúc mừng năm mới Bính Ngọ sang,
Tiếng Việt thân thương bỗng rộn ràng
Ngựa sắt bây giờ chờ thay vó,
Nước đại phi nhanh dưới nắng vàng
Gió lộng đường xa, vó ngựa vang
Cầm chắc dây cương chớ vội vàng
Bút nghiêng chữ tuôn trào nét mực,
Bút thẳng nhịp đập của tâm can
Năm mới chúc cho bạn lữ hành,
Đường văn, nẻo viết mãi trong xanh
Bút sắc như gươm, lòng tựa nước,
Hồ thu lặng sóng buổi thiên thanh
Thành công đâu phải nào danh vọng,
Giữ lòng thư thái, chất ung dung
Mỗi câu, mỗi chữ đều chứa đựng,
Một thoáng đời ta giữa muôn trùng
Chúc cho bốn phương người nghiên bút,
Bính Ngọ thăng hoa mỗi dặm đường
Tiếng Việt vẫn nguyên dòng sữa ngọt,
Yêu lại từ nay đến vô cùng.”
Để phát triển bộ tư duy về viết lách, bạn hãy tham gia vào khoá học viết Tự do Biểu hiện (khoá căn bản) hoặc khoá Viết tản văn đăng báo (khoá chuyên sâu) sẽ khai giảng lần lượt ngày 4/3 và 6/3/2026.
Mình gửi bạn lịch khai giảng cụ thể tất cả các khoá học viết của Hoà Lương trong năm 2026 ở đây luôn nha. Hẹn gặp bạn trong chương trình học!
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
https://open.spotify.com/embed/episode/4yv0ITToPIBJJilCvvEJUW?utm_source=generator
