Người viết mới thường sợ mình không đủ sáng tạo nhưng thứ thực sự khiến truyện của họ chưa đứng vững lại là thiếu logic.
Đã dạy 6 khoá Viết truyện chuyên sâu, đọc hàng trăm truyện ngắn của học viên, mình nhận ra việc đảm bảo tính logic cho câu chuyện bao giờ cũng khiến nhiều người “than trời”. Bởi có nhiều khi mọi người thấy chuyện đi theo hướng này, nhân vật hành xử thế này là đúng rồi nhưng cô giáo và trợ giảng lại không cùng quan điểm.
Việc của chúng mình là phân tích được vì sao lựa chọn của mọi người trong tác phẩm là chưa hợp lý. Sau nữa là gợi ý hướng điều chỉnh logic hơn để học viên sửa lại. Khi đánh giá một tác phẩm truyện, bao giờ chúng mình cũng rất chú trọng vào tính logic, dù là trong tiểu tiết hay trong toàn mạch truyện.
Trong một truyện ngắn của học viên mình có nhân vật nữ, tuổi gần 40, có 2 con và mới li dị chồng. Thế nhưng nhân vật lại ngơ ngác khi đi làm, thường đến công ty muộn và khi bị cảnh cáo đuổi việc thì dễ dàng chấp nhận. Một người vợ mới li hôn, một người mẹ đang nuôi 2 con, không có trợ cấp từ chồng, không có sự hỗ trợ từ ông bà ngoại mà chỉ sống dựa vào đồng lương công nhân thì liệu có thể thờ ơ, thiếu trách nhiệm với công việc duy nhất của bản thân như vậy không?
Đó chính là sự vô lý mà người viết chưa lý giải được trong tác phẩm. Việc điều chỉnh lại hành động của nhân vật phù hợp với hoàn cảnh là rất quan trọng. Ngay cả khi nhân vật bình thường có tính cách ấy thì trong điều kiện khác, với những áp lực khác, nhân vật buộc phải thay đổi. Nếu không, bạn sẽ cần chuẩn bị cho nhân vật những tình huống xấu hơn như là một hậu quả tất yếu của việc “không thích nghi” hoàn cảnh sống mới.
Có một cái bẫy tâm lý mà hầu hết người mới viết đều rơi vào mà không hay. Đó là “lời nguyền kiến thức”.
Khi nghiên cứu sinh Elizabeth Newton tại Đại học Stanford làm thí nghiệm cho một nhóm người gõ nhịp theo một bài hát đang vang lên trong đầu họ và nhóm còn lại lắng nghe để đoán bài hát đó là gì thì người nghe chỉ đoán đúng 3/120 lần gõ nhịp, tỉ lệ khoảng 2,5%.
Tại sao lại có sự chênh lệch ấy? Đó là vì trong đầu người gõ, âm nhạc đang vang lên rõ ràng từ giai điệu, lời bài hát đến cả cảm xúc. Còn người nghe chỉ nghe thấy những tiếng gõ rời rạc, không đầu không cuối. Như vậy nghĩa là một khi chúng ta đã biết điều gì đó, gần như ta không thể tưởng tượng lại cảm giác khi chưa biết về nó.
Người viết truyện và bản thảo của mình cũng vậy. Tác giả có thể đã hình dung toàn bộ thế giới của câu chuyện ở trong đầu. Họ biết về lịch sử nhân vật, những nỗi sợ nhân vật chưa nói ra, lý do đằng sau từng hành động… Nhưng vấn đề là ở chỗ họ chỉ viết một phần trong số đó trên trang giấy. Phần còn lại vẫn nằm trong nhận thức của tác giả. Vì tác giả đã biết nên khi đọc lại, họ vô thức lấp đầy những khoảng trống.
Nếu nhân vật quyết định bỏ nhà ra đi, tác giả vẫn thấy hợp lý vì đối với họ, nhân vật đã chịu đựng đủ rồi. Nhưng người đọc thì ngược lại, họ chỉ thấy một nhân vật vừa vui vẻ trò chuyện với người nhà ở trang trước, trang sau đột nhiên bỏ đi mà không có lý do gì thuyết phục.
Nên nhớ, điều tác giả biết chưa chắc người đọc đã biết. Việc của bạn là làm cho người đọc cũng biết điều đó.
Nhà văn người Anh E.M. Forster, tác giả cuốn “A Passage to India”, cho rằng điều phân biệt một câu chuyện thực sự với một chuỗi sự kiện chính là nhân quả. Trong cuốn “Aspects of the Novel”, ông viết nếu ghi “Nhà vua băng hà, rồi hoàng hậu băng hà.” thì chỉ là kể chuyện. Nhưng “Nhà vua băng hà, rồi hoàng hậu băng hà vì đau buồn.” chính là cốt truyện. Dù chỉ thêm vài chữ nhưng nó tạo ra mối liên hệ, tạo ra lý do. Và lý do là thứ người đọc cần để tin vào câu chuyện.
Cái bẫy của việc biết về câu chuyện không biến mất khi bạn viết nhiều hơn. Ngay cả những nhà văn kinh nghiệm vẫn mắc phải lỗi này. Điều duy nhất thay đổi là họ biết nó tồn tại và họ chủ động tìm cách thoát ra khỏi nó.
Tản văn có thể được viết dựa trên một cảm xúc. Thơ có thể để lại khoảng trống cho người đọc tự điền vào nhưng truyện là nghệ thuật của một chuỗi sự kiện theo quan hệ nhân quả. Người đọc theo dõi truyện bằng sự tỉnh táo. Họ sẽ luôn hỏi chuyện gì xảy ra tiếp theo và tại sao lại như vậy. Logic trong truyện không chỉ đòi hỏi sự chính xác mà còn đảm nhiệm nhiều vai trò cụ thể.
Khi mọi thứ diễn ra có lý, người đọc không cần dừng lại để thắc mắc. Họ chỉ cần tập trung vào việc đọc và sống cùng câu chuyện. Nhưng khi một chi tiết vô lý nhỏ xuất hiện, họ sẽ bắt đầu đặt câu hỏi. Ví dụ như bạn cho nhân vật không có chìa khoá mà vẫn mở được cửa là người đọc ngay lập tức thấy sức hút của câu chuyện kém đi hẳn.
Trong truyện “Ông già và biển cả”, Hemingway xây dựng cả một chuỗi nhân quả chặt chẽ. Ông lão Santiago một mình chiến đấu với con cá kiếm khổng lồ trong ba ngày đêm rồi dùng lao đâm chết được nó. Ông buộc nó vào mạn thuyền để lôi về nhưng đàn cá mập đã đánh hơi thấy mùi máu và kéo tới ăn hết thịt của con cá ấy. Ở đây không có gì xảy ra ngẫu nhiên. Từng hành động đều dẫn đến hệ quả tiếp theo. Chính quan hệ nhân – quả được lý giải hợp lý ấy đã giữ người đọc ở lại với tác phẩm đến cuối cùng.
Nhiều người nghĩ sức căng của câu chuyện đến từ những tình huống kịch tính. Trên thực tế, nó đến từ sự nhất quán có kiểm soát. Người đọc cần hiểu được hoàn cảnh, hiểu được giới hạn của nhân vật để có thể cảm thấy hồi hộp khi nhân vật bị đẩy đến ranh giới nguy hiểm, vượt quá khả năng..
Lão Santiago trong “Ông già và biển cả” đã được Hemingway thiết lập rất rõ ngay từ đầu là người già, cô độc, đã tám mươi tư ngày không bắt được cá, sức lực có hạn và chỉ có một mình trên biển. Chính vì người đọc hiểu rõ những giới hạn đó, từng cú kéo mạnh mẽ của con cá, từng lần Santiago phải dùng lưng thay tay để giữ dây câu nên cảm giác căng thẳng mà câu chuyện mang đến mới chân thực.
Nếu Hemingway không thiết lập logic đó từ trước, mọi cảnh chiến đấu giữa người và cá về sau sẽ không có trọng lượng.
Đây là vai trò quan trọng nhất và cũng là điểm người viết mới hay bỏ qua nhất. Người đọc không chỉ theo dõi chuyện gì xảy ra, họ còn liên tục đánh giá nhân vật này có hành xử đúng với bản chất của họ không?
Một nhân vật được xây dựng là người thận trọng, từng trải thì không thể đột nhiên đưa ra quyết định liều lĩnh vô lý. Trừ khi có một áp lực đủ lớn, đủ thuyết phục được tác giả viết ra trong truyện. Thiếu áp lực đó, người đọc sẽ cảm thấy nhân vật này bị tác giả điều khiển, không phải đang tự sống cuộc đời mình.
Nhân vật Santiago của Hemingway không rơi vào cái bẫy đó. Mỗi quyết định của ông như đi xa bờ hơn, không bỏ cuộc ngay cả khi kiệt sức, chống trả đàn cá mập dù biết mình sẽ thua… đều nhất quán với con người đã được tác giả xây dựng từ những trang đầu tiên: một ngư dân già kiêu hãnh, coi việc không khuất phục là phẩm giá cuối cùng còn lại của mình.
Quà tặng cho bạn: https://docs.google.com/document/d/12c9zDjTpjG5Ji8D5bt_ZH-ExeKfVvTVb1BgKSHhHpm0/edit?usp=sharing
Để truyện có logic, bạn hãy thay đổi thói quen khi viết.
Bạn có thể bắt đầu với 3 câu hỏi đơn giản: Nhân vật này sợ điều gì nhất? Họ muốn điều gì nhất? Điều gì khiến họ sẵn sàng vượt qua nỗi sợ để đi đạt được điều họ muốn?
Mỗi khi bạn không chắc nhân vật sẽ làm gì trong một tình huống, hãy quay lại 3 câu hỏi trên. Nếu hành động bạn định viết mâu thuẫn với thiết lập nhân vật ban đầu, bạn cần điều chỉnh hành động hoặc bổ sung một sự kiện đủ lớn để giải thích tại sao nhân vật lại thay đổi như vậy.
Ông lão trong “Ông già và biển cả” là ví dụ điển hình. Hemingway biết rõ nhân vật của mình sợ gì (bị coi là kẻ thất bại, mất đi phẩm giá), muốn gì (chứng minh mình vẫn còn xứng đáng)và toàn bộ chuỗi hành động của ông lão từ đầu đến cuối đều nhất quán với hai điều đó.
Đây là bài tập đơn giản nhưng rất hiệu quả. Mỗi khi không chắc chắn nhân vật nên làm gì, bạn hãy hỏi ngược lại theo chuỗi:
Nhân vật định làm gì? >>> Tại sao họ làm vậy? >>> Hoàn cảnh nào đẩy họ đến đây? >>> Điều đó đã được thiết lập ở đâu trong truyện?
Nếu mắt xích cuối cùng “Điều đó đã được thiết lập ở đâu?” không có câu trả lời, nghĩa là bạn đang thiếu logic. Hãy quay lại bổ sung hoặc thay đổi hành động cho phù hợp với những gì đã viết.
Lỗi phổ biến ở bản thảo của người mới là cho các nhân vật đột nhiên thay đổi, đột nhiên hành động bất thường mà không có gì xảy ra trước đó làm cơ sở logic. Những bước ngoặt trong nội tâm nhân vật cần được hình thành chứ không phải tự nhiên đưa vào.
Sau khi viết xong một cảnh trong truyện, bạn nên đặt câu hỏi: Nếu tôi không biết gì về nhân vật này ngoài những gì đã viết trên trang giấy thì hành động vừa rồi của họ có hợp lý không?
Đây là bài tập khó nhất trong danh sách này vì “lời nguyền kiến thức” làm chúng ta gần như không thể đọc bản thảo của mình với đôi mắt thực sự của một người mới tiếp xúc tác phẩm lần đầu. Nhưng có một mẹo nhỏ là thay vì đọc liên tục, bạn có thể dừng lại ở mỗi hành động quan trọng của nhân vật và nói ra xem người đọc sẽ nghĩ gì ở điểm này. Việc nói thành lời giúp lộ ra những chỗ mà bạn đang tự điền thông tin vào thay vì đã triển khai trên trang giấy.
Stephen King cũng khuyên người viết nên để bản thảo được lắng xuống khoảng 6 tuần trước khi đọc lại cũng vì lý do này. Càng xa câu chuyện, bạn càng đọc được nó gần với con mắt của người đọc hơn.
Mỗi khi câu chuyện chuẩn bị có một bước ngoặt như nhân vật thay đổi quyết định, mối quan hệ rạn nứt, bí mật bị lộ…, bạn cần phải biết đã cung cấp đủ dấu vết trước đó chưa.
Dấu vết không phải là việc bạn tiết lộ trước nội dung truyện. Nó là những chi tiết nhỏ được rải trước như một câu thoại hé lộ tính cách thật, một hành động nhỏ tiết lộ thói quen, một chi tiết bối cảnh ngầm báo hiệu điều sắp xảy ra… để khi bước ngoặt đến, người đọc không bị sốc theo kiểu “Ơ, sao lại thế?”. Thay vào đó, họ sẽ sốc vì “Trời ơi, sao mình nhận ra từ sớm ha?”. Kiểu sốc thứ hai mới là sự bất ngờ sẽ tạo ra cảm giác hài lòng khi đọc truyện.
Nếu bạn thấy khó gieo dấu vết, có lẽ chính bạn cũng chưa biết rõ bước ngoặt đó sẽ xảy ra như thế nào. Đó là tín hiệu bạn cần xem lại câu chuyện kỹ hơn trước khi viết tiếp.
Muốn phát hiện lỗi logic, bạn đừng chỉ nhờ người đọc cho ý kiến. Bạn cần hỏi thật cụ thể: Có chỗ nào bạn thấy nhân vật hành động vô lý không? Có chỗ nào bạn bị hụt hẫng hoặc không hiểu tại sao chuyện lại xảy ra như vậy không?
Người đọc thường không tự nói ra những chỗ hổng vì họ không muốn làm tác giả buồn hoặc họ không chắc mình có quyền góp ý không. Khi bạn đặt ra đúng câu hỏi, họ sẽ cho bạn câu trả lời có giá trị.
Logic trong tác phẩm truyện cũng giống như nền móng của một ngôi nhà, tuy không ai nhìn ngắm nhưng là thứ giúp công trình đứng vững. Người đọc có thể không khen truyện logic nhưng họ sẽ cảm nhận được ngay khi nó vắng mặt.
22/7 mình sẽ khai giảng khoá Viết truyện chuyên sâu VT08. Từ khoá học này, các học viên của mình đã có truyện và truyện dịch đăng báo, nhận các giải thưởng văn chương uy tín. Mình gửi nội dung chương trình học và lịch học để bạn sắp xếp nhé.
Xem quả ngọt của học viên mình ở đây nè:
Chị Đan Ngọc và những lần trăng tỏa
Lisa Thuỳ Linh – cô sứa nhỏ thích bám vào đôi cánh Sẻ Nâu
Thanh Ly – 10X viết truyện với giọng văn đậm chất “đời”
Bấm vào đây để đăng ký học: https://forms.gle/EtDrgzBmrrevVwxBA
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
