Bạn viết nhiều nhưng gửi bài nào cũng “trượt”, không được báo chọn? Nếu còn giữ 5 thói quen xấu này, chuyện ấy sẽ còn lặp lại mãi.
Dù bạn là người mới tập tành viết lách hay đã có chút kinh nghiệm, chắc hẳn bạn cũng từng mơ ước bài viết của mình được đăng trên các báo lớn và nhận được lời khen từ biên tập viên (BTV). Nhưng đôi khi, dù đã cố gắng rất nhiều, bài viết của bạn vẫn bị BTV bỏ qua.
Bạn khó lòng biết BTV nghĩ gì khi đưa ra quyết định ấy vì không phải lúc nào mail gửi bài cộng tác cũng được phản hồi. BTV thì rất bận, bài gửi về lại nhiều. Mình từng nghe câu chuyện của các tiền bối: có người gửi 50, thậm chí 100 bài không được chọn và chỉ từ khi bài đầu tiên lên báo, họ mới hiểu cách để không bỏ phí tác phẩm nào của mình. Mình kể lại không phải để dọa bạn. Mình muốn nói rằng “trượt” là chuyện rất bình thường trên con đường cộng tác báo và phần lớn lý do trượt nằm ở những thói quen hoàn toàn có thể thay đổi.
Vậy nên thay vì đoán già đoán non tâm lý BTV, hãy quay về xem xét chính mình. Bạn có đang vô tình mắc 5 thói quen xấu khiến bài viết dễ bị “trượt” ngay từ đầu không?
Bạn có bao giờ bắt đầu viết một cách đầy ngẫu hứng, không có kế hoạch, để mặc cho ngòi bút tự do bay nhảy chưa? Nếu có, hãy hiểu rằng khi bạn vừa viết vừa nghĩ cũng có thể là lúc bạn vừa sáng tạo vừa lạc hướng. Đây là lý do bài viết của bạn dễ lan man, lặp ý hoặc bố cục lộn xộn. BTV thường tìm những bài có cấu trúc chặt chẽ, ý tưởng được trình bày mạch lạc và thông điệp rõ ràng.
Có một điểm nữa mà nhiều bạn mới viết hay bỏ sót. Khi bàn về tản văn trong bài Tản văn là gì? Đặc điểm, cách viết và cơ hội phát triển, mình nhấn mạnh rằng ghi lại một sự việc khác với viết tản văn từ sự việc ấy. Tản văn không chỉ trả lời câu hỏi “chuyện gì đã xảy ra” mà còn phải nói được trải nghiệm ấy đã để lại điều gì trong bạn. Nếu không lập dàn ý, bạn rất dễ dừng ở phần kể chuyện, còn phần cảm xúc và suy ngẫm, vốn là thứ làm nên giá trị của bài, thì chỉ được nói đến sơ sài hoặc quên đề cập.
💡 Mẹo cho bạn:
Dành 5-10 phút trước khi viết để lập một dàn ý đơn giản. Ví dụ, nếu bạn viết về “vẻ đẹp của ngày mưa”, bạn có thể chia thành:
(1) Mở đầu: khi cơn mưa đến
(2) Thân bài: tả cảnh mưa đẹp như thế nào, cùng cảm xúc và ký ức của bạn
(3) Kết bài: chiêm nghiệm về vẻ đẹp của cơn mưa
Chỉ cần như vậy là bạn đã có “xương sống” để phát triển các ý, tránh đi lạc đường.
Bạn có thể thêm một bước nhỏ là trả lời “Qua bài này, mình muốn người đọc cảm nhận được điều gì?”. Với bài về ngày mưa, câu ấy có thể là cơn mưa không chỉ làm ướt cảnh vật mà còn gợi lên những ký ức buồn trong lòng người. Khi đã có ý nghĩa then chốt này, mỗi đoạn trong dàn ý đều phải phục vụ nó.
Bạn có biết tiêu đề là “vũ khí bí mật” để thu hút người đọc trong 3 giây đầu tiên không? Một bài viết không có tiêu đề, hoặc tiêu đề nhạt nhòa như “Dòng sông”, sẽ dễ bị lướt qua ngay cả khi nội dung hay. BTV thường chọn những tiêu đề bắt mắt, gợi tò mò vì đó là cánh cửa đầu tiên để bài viết được chú ý.
Trong bài Một số vấn đề khi viết tản văn và hướng khắc phục, mình đã tổng hợp 3 lỗi tiêu đề hay gặp nhất:
– Quá chung chung. Những cái tựa chỉ là một từ khóa hay một cụm từ mang nghĩa tổng quát: mùa xuân, mẹ, quê hương…, thường ít để lại ấn tượng. Hãy nghĩ tới những thứ cụ thể và gắn với cá nhân người viết hơn.
– Tiêu đề một đằng, nội dung một nẻo. Tiêu đề là nơi đầu tiên thể hiện nội dung chính hoặc thông điệp chính của tác phẩm. Mình thường đặt trước một tiêu đề nháp làm cột mốc: trong tiêu đề có yếu tố nào, trong bài phải làm rõ yếu tố đó. Lấy ví dụ tiêu đề “Bánh chưng xanh gọi Tết an lành“, bài viết cần nói về bánh chưng, về cảm giác đợi chờ Tết và về sự an lành của ngày Tết. Thiếu một trong ba, người đọc sẽ thấy hụt hẫng.
– Thiếu cảm xúc và tính thẩm mỹ. Văn học là nghệ thuật nên tiêu đề cũng cần chút tính sáng tạo. Với tản văn ngày Tết, bạn có thể mượn những từ chỉ cảm xúc như bâng khuâng, vấn vương, nồng nàn, nôn nao… hoặc những hình ảnh gợi ký ức như nước mùi già, cành đào, cây quất, câu đối đỏ….
💡 Mẹo cho bạn:
Bạn có thể thử các công thức đặt tiêu đề đơn giản:
(1) Dùng yếu tố gợi hình ảnh – “Thoảng thơm sợi khói đốt đồng”
(2) Dùng chi tiết gợi cảm xúc – “Vấn vương hương cốm đầu thu”
(3) Dùng từ chỉ thời gian – “Ngày hôm qua ở lại”
Hãy thử “nâng cấp” tiêu đề ban đầu. Bài kể về ngày cả nhà gặt lúa mà đặt tên “Mùa gặt” thì hơi chung chung. Đổi thành “Thoảng hương lúa mới, thơm bàn tay người” là ta đã cho người đọc biết bài sẽ đi về đâu.
Viết xong, bạn có thể tự hỏi: Tiêu đề này có khiến mình muốn đọc tiếp không? Nếu không, hãy chỉnh lại. Đừng ngại viết 5-7 phương án rồi chọn cái hay nhất.
Nói cho mình biết đi, có phải bạn thường vừa viết vừa xóa, vừa sửa từng câu không? Mình từng có thói quen như vậy, và kết quả là một bài bây giờ có thể hoàn thành trong 10 phút thì hồi đó mất hàng giờ. Chưa kể, mình còn dễ bỏ cuộc vì càng sửa càng thấy không hài lòng. Thói quen này làm mình mất tập trung, không kiểm soát được tổng thể bài viết và đôi khi làm mất luôn cảm hứng ban đầu. BTV thường chọn những bài viết hoàn chỉnh, có hồn, có sự liên kết chặt chẽ giữa các đoạn, các ý, chứ không phải những bản nháp lộn xộn.
Lý do là trong đầu bạn lúc ấy có 2 “người” đang làm việc: một người sáng tạo, thích tự do và một người biên tập khó tính, chỉ muốn soi lỗi. Khi cả hai cùng muốn giành quyền kiểm soát, nếu người biên tập thắng, bài của bạn sẽ được sửa cho tốt hơn.
💡 Mẹo cho bạn:
Khi viết, bạn nên viết hết ý tưởng trong một lần, không dừng lại để sửa. Bởi đó là nhiệm vụ của khâu tiếp theo – khâu biên tập. Sau khi viết xong, bạn cần để bài “nghỉ” 1-2 tiếng rồi quay lại chỉnh sửa và có thể chỉnh nhiều lần sau đó nếu không bị áp lực thời gian. Cách này giúp bạn giữ được sự sáng tạo trong lúc viết và nhìn rõ lỗi sai khi đã “rời xa” bài viết. Đừng quên rằng 3 giai đoạn trước, trong và sau khi viết nên được phân tách rõ ràng, giờ nào thì làm việc nấy nhé!
Để dễ hình dung, bạn có thể chia như sau:
– Trước khi viết: tìm ý, đặt tiêu đề nháp, lập dàn ý (khoảng 10-15 phút).
Trong khi viết: đặt đồng hồ khoảng 30 phút, viết liền một mạch, gặp chỗ chưa ưng thì để trống hoặc ghi chú “sửa sau” rồi viết tiếp.
Sau khi viết: nghỉ ít nhất 1-2 tiếng rồi mới đọc lại và chỉnh sửa. Nên chỉnh sửa nhiều lần.
Nếu bạn muốn luyện cách viết một mạch không dừng lại, hãy thử viết theo kiểu tự do biểu hiện: cho phép mình viết điều đang nghĩ, đang cảm mà chưa cần văn đẹp hay ngữ pháp đúng. Nhiều học viên của mình đã bất ngờ khi nhận ra những câu hay nhất lại xuất hiện lúc họ thôi cố gắng viết cho hay.
Bạn có từng viết xong rồi không biết gửi đâu vì bài không hợp với tờ báo nào không? Đây là lỗi phổ biến khi bạn không xác định rõ mục đích từ đầu. Mỗi tòa soạn có yêu cầu riêng: báo văn hóa nghệ thuật thích những bài sâu sắc, có giá trị nghệ thuật và thông điệp nhân văn; báo thời sự cần nội dung đang gây xôn xao dư luận… Nếu bạn không hiểu đối tượng và tiêu chí của đơn vị muốn cộng tác, bài viết của bạn dù hay cũng dễ bị từ chối.
💡 Mẹo cho bạn:
Trước khi viết, bạn cần nghiên cứu thật kỹ tờ báo bạn muốn cộng tác. Đọc khoảng 10 bài trên trang/mục bạn nhắm tới, ghi chú phong cách viết, độ dài và chủ đề… để học theo. Ví dụ, nếu gửi cho những báo tuổi teen, bạn có thể thêm chút trẻ trung, hài hước và đừng quên dùng ngôn ngữ của thế hệ này.
Một lưu ý quan trọng từ bài Bí kíp cộng tác báo chí mảng sáng tác: cách học viên mình có 350+ bài đăng báo trong 1 năm trên blog mình: đừng tham lam nghiên cứu hàng chục tờ báo cùng lúc. Hãy bắt đầu với 1-2 tòa soạn, phân tích thật kỹ và kiên trì thử sức. Ở mỗi thời điểm, chỉ nên gửi một tác phẩm cho một tờ báo.
Những mục tiêu rõ ràng giúp bạn tăng cơ hội được chọn lên đáng kể đó nha. Minh chứng gần nhất là khóa học Viết tản văn 10: trong 8 tuần học, các học viên đã có 8 bài đăng trên các báo như Phụ nữ, Tạp chí Phật học, Hà Nội online… Mình đã kể chi tiết trong bài Kỷ lục bài đăng báo của khoá Viết tản văn TV10. Cũng vì vậy mà trong khóa Viết tản văn đăng báo và khóa Viết truyện chuyên sâu, học viên của mình luôn được làm các bài thực hành phân tích gu báo để làm quen với quy trình.
Khâu biên tập là “người hùng thầm lặng” quyết định bài viết của bạn có chất lượng thật không, có hợp với tòa soạn hay không. Nhiều bạn vẫn nghĩ viết xong là xong, nhưng nếu không chỉnh sửa kỹ thì ngay từ nội dung, cấu trúc, bố cục của bạn đã có vấn đề. Chưa kể đến lỗi chính tả, câu văn lủng củng, lỗi ngữ pháp… khiến BTV ngán ngẩm.
Có thể bạn không tin nhưng biên tập chính là bước cuối cùng để biến bài viết từ “tạm ổn” thành “đáng được chọn”.
💡 Mẹo cho bạn:
Sau khi viết, bạn cần dành thời gian đọc lại chậm rãi, kiểm tra nội dung bài, lỗi chính tả, ngữ pháp và độ mượt mà của câu chữ. Bạn có thể hỏi bạn bè hoặc nhờ người khác đọc thử để có góc nhìn khách quan. Nếu có thể, để bài viết “nghỉ” một ngày rồi mới chỉnh lại. Bạn sẽ ngạc nhiên với những điểm cần cải thiện. Biên tập kỹ là cách để bạn tự tin gửi bài mà không lo bị “out”!
Để việc biên tập bớt “mông lung”, bạn có thể đọc lại bài theo từng lớp:
– Lớp 1 – Nội dung và cấu trúc: Bài có đi đúng ý nghĩa cuối cùng không? Có đoạn nào lặp ý, thừa ý không?
– Lớp 2 – Tiêu đề và mở/kết bài: Tiêu đề có khớp với nội dung? Đoạn mở có đủ hấp dẫn để BTV đọc tiếp? Đoạn kết có để lại dư âm không?
Lớp 3 – Câu chữ: Đọc thành tiếng để bắt câu lủng củng, từ lặp, những chỗ ngắt nhịp chưa tự nhiên…
– Lớp 4 – Chính tả, dấu câu, trình bày: Soát lỗi, thống nhất cách trình bày trong toàn bài.
Hình thức bài viết và email gửi bài cũng là một phần cần lưu ý kỹ. Trong bài về bí kíp cộng tác mình đã nhắc: hãy chọn những tác phẩm chất lượng đã được biên tập kỹ để ghi điểm ngay từ hình thức văn bản và viết mail gửi bài chuyên nghiệp, chân thành với tiêu đề mail ghi rõ bài dành cho mục nào, báo nào. Những chi tiết nhỏ như vậy giúp BTV thấy bạn là người làm việc nghiêm túc.
Còn một điều mình muốn nói thêm ngoài 5 thói quen kể trên. Nhiều bạn gửi vài bài không được chọn đã vội kết luận “mình không có duyên với báo”. Thực ra, bài chưa được chọn thường chỉ là chưa đúng chỗ, đúng lúc hoặc chưa đủ độ “chín”. Hãy xem mỗi lần “trượt” là một lần thu thập dữ liệu: Bài này hợp tờ nào hơn? Tiêu đề đã đủ cụ thể chưa? Biên tập đã đủ kỹ chưa? Người kiên trì sửa, học và gửi bài đi nhiều lần thường là người sẽ có quả ngọt trên đường viết.
– Bài có dàn ý rõ ràng và một thông điệp trung tâm?
– Tiêu đề cụ thể, gợi hình ảnh hoặc cảm xúc và khớp với nội dung?
– Bài đã “nghỉ” ít nhất vài tiếng rồi mới chỉnh sửa?
– Độ dài, giọng văn, đề tài có phù hợp với mục báo bạn gửi?
– Bài đã được đọc lại thành tiếng và soát lỗi chưa?
– Email có tiêu đề rõ ràng, lời chào lịch sự, file bài viết trình bày chỉn chu?
– Bạn chỉ gửi bài này cho một tờ báo ở thời điểm hiện tại?
Những thói quen trên có thể là khó khăn lúc đầu nhưng chỉ cần thay đổi dần, bạn sẽ thấy viết lách dễ hơn và thú vị hơn nhiều. Bạn chỉ cần bắt đầu từ những việc nhỏ: lập dàn ý logic, đặt tiêu đề thu hút, viết hết rồi mới sửa, xác định rõ mục đích và dành thời gian biên tập. Mình tin bạn hoàn toàn có thể tạo ra những tác phẩm khiến biên tập viên phải gật đầu khi đã loại bỏ được những thói quen xấu kể trên.
Nếu bạn muốn có người đồng hành để xây lại thói quen viết từ cách tìm ý, giữ mạch viết, đến việc thoải mái đặt bút mà không tự phán xét, mình có mở khóa học viết Tự do biểu hiện, khai giảng vào 6/1/2027. Đây là khóa viết căn bản, giúp bạn nuôi dưỡng tâm hồn, phát triển tư duy và sử dụng ngôn ngữ hiệu quả. Nó là nền móng vững chắc trước khi bạn đi tiếp tới những khóa chuyên sâu như Viết tản văn đăng báo.
Các khoá học được tổ chức dạng group mentoring, có bộ tài liệu riêng soạn chi tiết và bài bản với lý thuyết, ví dụ, thực hành cụ thể + 1 buổi Zoom 2-3 tiếng mỗi tuần + sửa tỉ mỉ 100% bài thực hành trong khoá của học viên + định hướng cộng tác báo nếu bài có cơ hội.
Bạn có thể chọn 1 trong 2 hình thức Tự học và group mentoring (học theo nhóm nhỏ).
👉 Đăng ký và nhận thông tin khóa Tự do biểu hiện: https://forms.gle/QxzdsbcaqfHn5FTy7
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
