200 phút của workshop Vẽ tranh bằng chữ sẽ giúp bạn hiểu về tư duy Đúng – Đủ – Đẹp trong viết lách và nghệ thuật sử dụng miêu tả để biến ngôn từ thành hình ảnh.
Hiếm có cánh cửa nào dẫn vào văn chương mà vắng bóng miêu tả. Nói vậy nghe có vẻ cao ngạo nhưng kỳ thực lại rất thành thật.
Mình nói thành thật vì trong những tác phẩm văn chương mà mình từng đọc có không ít câu chữ khiến mình rung động và còn nhớ mãi đến bây giờ. Đoạn văn đầu tiên mà mình thích và thuộc lòng là trong bài “Tôi đi học” của Thanh Tịnh:
“Hằng năm cứ vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng bạc, lòng tôi lại náo nức những kỉ niệm mơn man của buổi tựu trường.
Tôi quên thế nào được những cảm giác trong sáng ấy nảy nở trong lòng tôi như mấy cành hoa tươi mỉm cười giữa bầu trời quang đãng…”
Mình đọc những câu văn ấy khi còn là đứa trẻ chưa rành rọt về miêu tả, chưa từng nghĩ văn chương cũng cần dùng kỹ thuật. Vậy mà men theo những câu chữ của Thanh Tịnh, trong đầu mình đã hiện lên một sáng cuối thu với lá vàng rụng đầy mặt đất, với những đám mây bàng bạc xám lửng lơ ngang trời. Câu văn của ông không hoa mỹ mà giống như nét vẽ thực tả, dẫn dắt những tâm hồn non nớt đi theo rất tự nhiên.
Dù là thơ, tản văn hay truyện, miêu tả gần như luôn có mặt. Và cũng chính nó làm cho chữ hóa thành tranh. Người xưa gọi là “thi trung hữu họa”, trong thơ có họa. Ngay cả khi yếu tố tự sự chiếm phần thì để người đọc đồng cảm, cái tự sự ấy cũng mang đậm chất gợi hình gợi cảm – chức năng chính của miêu tả.
Mời bạn đọc lại hai câu thơ trong “Truyện Kiều”, đoạn tả cảnh ngày xuân:
“Cỏ non xanh tận chân trời
Cành lê trắng điểm một vài bông hoa”
Không gian mùa xuân được dựng lên chỉ bằng vài nét tả. Nền cỏ xanh trải rộng tới chân trời, một chấm trắng hoa lê điểm nhẹ lên đó. Nguyễn Du không tả nhiều. Ông chọn lọc rất kỹ hình ảnh mình đưa vào thơ. Người ta vẫn nói hai câu này mượn ý từ thơ cổ “Phương thảo liên thiên bích/Lê chi sổ điểm hoa”, nghĩa là cỏ thơm liền với trời xanh, cành lê điểm mấy bông hoa. Nguyễn Du chỉ thêm vào một chữ “trắng”. Vậy mà cả bức tranh đã đổi khác. Sắc trắng tinh khôi ấy nổi bật trên nền cỏ xanh, khiến cảnh vốn tĩnh lặng bỗng như có thần, giàu thêm sức sống. Miêu tả tinh tế nhiều khi chỉ là chuyện ta đặt một chữ sao cho đúng chỗ chứ không phải viết hết mọi thứ ra cho thật dài.
Song miêu tả còn làm một việc kín đáo hơn thế. Nó mang theo cảm xúc cá nhân và gần như không bao giờ trung tính.
Mình muốn bạn để ý đoạn Nguyễn Minh Châu tả cảnh biển sớm trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”. Người nghệ sĩ nhiếp ảnh sau bao ngày phục kích, một buổi sáng mờ sương bỗng bắt được cảnh trời cho:
“Trước mặt tôi là một bức tranh mực tàu của một danh họa thời cổ. Mũi thuyền in một nét mơ hồ lòe nhòe vào bầu sương mù trắng như sữa có pha đôi chút màu hồng hồng do ánh mặt trời chiếu vào.”
Bạn thấy không, Nguyễn Minh Châu không nói “biển đẹp lắm”. Ông để nhân vật nhìn cảnh ấy ra thành một bức tranh và gọi thẳng nó là tranh mực tàu của danh họa thời cổ. Sương mù được tả là trắng như sữa, lại pha chút ánh hồng của nắng sớm. Cả khung cảnh hiện lên vừa thực vừa như mộng, đẹp đến mức người nghệ sĩ thấy lòng mình bối rối. Không có cảnh nào là khách quan cả. Cùng một mặt biển, người mệt mỏi nhìn ra chỉ thấy mênh mông nước như muốn nhấn chìm họ, còn người nghệ sĩ đang khao khát cái đẹp lại thấy một kiệt tác. Cảnh vật được lọc qua tâm trạng, qua cái đang chờ đợi trong lòng người nhìn. Chính vì vậy mà tả cảnh nếu suy cho đến sâu xa tận cùng thì luôn là tả tình.
Cảnh không chỉ mang cái đẹp, nó còn mang được cả nỗi buồn. Huy Cận viết trong “Tràng giang”:
“Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp
Con thuyền xuôi mái nước song song
Thuyền về nước lại, sầu trăm ngả
Củi một cành khô lạc mấy dòng”
Bạn thấy không, trong cả khổ thơ mênh mông sông nước ấy, thứ Huy Cận chọn để kết lại là một cành củi khô. Một cành củi khô lạc giữa mấy dòng nước. Cảm giác về cái nhỏ bé, đơn côi, trôi dạt của kiếp người được dồn hết vào một hình ảnh cụ thể, đời thường. Giữa không gian rộng lớn, ông không tả thêm cảnh gì hùng vĩ mà tả một thứ bé nhỏ và lạc loài. Nhưng chính cành củi khô bé nhỏ ấy làm ta càng thấm thía nỗi buồn của thi sĩ, của thời cuộc.
Nếu Nguyễn Minh Châu cho thấy cảnh đẹp đến mức làm ta bối rối thì Huy Cận viết nên một cảnh sông buồn khiến lòng ta chùng xuống. Cùng là tả sông nước nhưng một bên là biển sớm rạng rỡ, một bên là tràng giang chiều muộn cô liêu. Cảnh chở được tất cả xúc cảm, tùy theo người viết đang mang gì trong lòng khi cầm bút.
Bài cảm nhận của Huỳnh Minh Duy – 1 HSG Văn đang học lớp 9: https://www.facebook.com/share/p/18iksYmweC/
Bài cảm nhận của chị Vỹ Khanh – học viên khoá học viết Tự do Biểu hiện và Viết tản văn đăng báo của mình: https://www.facebook.com/share/p/18f7wUamMm/
Bài cảm nhận của Xuý kể chuyện – học viên khoá Viết truyện chuyên sâu của mình: https://www.facebook.com/share/p/18oX1mJa7Y/
Bạn hãy nhớ một nguyên tắc nhỏ: Đừng tả mọi thứ. Hãy chọn lấy một chi tiết đắt rồi đặt nó đúng chỗ. Nguyễn Du chọn chữ “trắng” để cái sắc trắng ấy bật lên trên cả khung cảnh ngày xuân. Huy Cận chọn một cành củi khô để dồn vào đó tất cả nỗi cô liêu của một kiếp người. Còn Nguyễn Minh Châu, giữa bao nhiêu sương và nắng, vẫn tìm được một hình ảnh đẹp như bức tranh mực tàu.
Mỗi tác giả có cách chọn khác nhau nhưng điểm chung là không ai tả bừa. Điều này khác với người mới thường cố gắng tả nhiều. Một chi tiết được chọn kỹ bao giờ cũng lấp lánh hơn mười điều được kể vội.
Nếu bạn muốn, ngay sau khi đọc xong những dòng này, hãy thử nhìn quanh chỗ bạn đang ngồi, chọn đúng một chi tiết rồi viết một đoạn văn nhỏ về nó. Tưởng tượng rằng ngay cả khi người đọc chưa từng đến đây, họ vẫn hình dung được qua con chữ của bạn.
Nhận định ban đầu mình đề cập chân thành ở chỗ nó không hề đòi hỏi bạn phải viết cho hoa mỹ. Trong chữ có tranh không phải vì chữ đẹp mà vì ta có thể dẫn dắt được người đọc qua những gì ta viết. Ai trong chúng ta cũng có thể tập được điều đó.
Đây cũng chính là điều mình và mọi người đã thực hành trong workshop “Vẽ tranh bằng chữ” diễn ra vào tối thứ Bảy ngày 6/6. Mình không nói lý thuyết suông mà ngồi xuống “chẩn đoán bệnh” khi viết rồi chỉ mọi người cách khắc phục để tả sao cho trong chữ cũng có tranh.
Buổi học đã qua nhưng mình vẫn mở link đăng ký cho những ai sẵn sàng học với video record và tài liệu. Chương trình này mình để phí tùy tâm, bạn thấy xứng bao nhiêu thì gửi bấy nhiêu, vì mình mong không ai phải đứng ngoài cánh cửa của chương trình chỉ bởi ngần ngại một con số.
– Video record buổi workshop để bạn xem lại trong vòng 14 ngày
– Slide nội dung workshop
– Bộ 5 tài liệu sử dụng ngay:
+ Bản đồ 1 trang Vẽ tranh bằng chữ
+ Sơ đồ 22 kỹ thuật Vẽ tranh bằng chữ
+ Bảng đối chiếu viết Đúng – Đủ – Đẹp
+ Checklist câu văn đã Đúng – Đủ – Đẹp chưa?
+ 10 bài tập tự thực hành
Ngày 10/6, mình cũng sẽ khai giảng khóa học viết căn bản Tự do Biểu hiệ. Trong khoá, bạn sẽ được học lại các biện pháp nghệ thuật trong tiếng Việt một cách bài bản và chi tiết bên cạnh nhiều nội dung học khác. Từ đó giúp bạn thực sự xây dựng được nền tảng vững vàng về tư duy viết, kỹ năng viết và cân bẳng tinh thần của một người viết.
Bạn tham gia khóa học ở đây: https://forms.gle/hjQjYHC1J2dyRAci6
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
