Chỉ cảm xúc có đủ để làm nên phong cách viết?

Phong cách viết chịu ảnh hưởng của cảm xúc nhưng không chỉ có vậy.

Nhiều người mới viết hiểu lầm rằng phong cách là thứ hình thành từ cảm xúc. Cứ rung động đủ mạnh, cứ thành thật đủ sâu thì câu chữ tự khắc thành văn. Mình không phủ nhận phần đúng trong niềm tin ấy. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, người viết sẽ mãi loay hoay ở ngưỡng cửa viết được những đoạn hay tình cờ nhưng không lặp lại được hoặc là có hôm thăng hoa ngòi bút, có hôm chẳng thể viết được chữ nào.

Cảm xúc thật ra cũng là một nhiên liệu. Nó cho trang viết của bạn hơi ấm, cho câu chữ nhiệt độ riêng. Một người đang tương tư và một người đang bực bội vì kẹt xe thì dù có ở cùng một không gian, một thời gian vẫn sẽ viết ra hai bài với phong cách hoàn toàn khác nhau. Cảm xúc quyết định việc ta chọn hình ảnh nào, ngắt câu ở đâu, để câu chữ nghiêng về phía nào. Trong tản văn, điều này càng thể hiện rõ. “Hồng tâm” của một bài tản thường chính là một xúc cảm có thật. Thiếu nó, bài viết chỉ còn là cái khung rỗng, dù cố dựng bao nhiêu vẫn không đủ độ ấm.

Song nếu ta khẳng định ngay cảm xúc là tất cả khi nói về phong cách viết thì chưa đúng. Cảm xúc dồi dào mà thiếu thứ điều tiết nó, bài viết dễ lan man, dễ rối rắm, dễ sa vào kể lể. Khi đó, dù ta viết 3 trang mà người đọc không nhớ nổi một câu. Vấn đề không phải là ta cảm chưa đủ mà bởi cảm xúc đó thiếu thứ dẫn dắt.

Để dễ hình dung, mình mời bạn cùng đọc lại vài đoạn trong chính những bài mình từng viết ở góc Sẻ Nâu nhặt chữ trên blog này và để ý xem ngoài cảm xúc, còn những gì đang lặng lẽ định hình nên trang văn.

Thứ đầu tiên là vốn sống.

Cảm xúc cho ta động lực viết nhưng chất liệu để viết lại đến từ những gì ta đã đi qua, đã nhìn thấy, đã để ý. Trong bài “Sáng trăng theo mẹ ra đồng”, nếu mình chỉ viết “tôi nhớ tuổi thơ theo mẹ đi cấy” thì đó mới là cảm xúc và là một cảm xúc chung chung ai cũng có. Cái làm trang viết sống dậy là những chi tiết cụ thể, thứ chỉ mình mới nhớ: những “bình minh sền sệt lòng đào”, tiếng móng trâu “gõ lộc cộc đủng đỉnh” trên con đường cát, cái lạnh của nước ruộng “ôm bàn tay nhỏ” đánh thức một đứa trẻ còn ngái ngủ. Rồi hình ảnh người mẹ cứ xa dần: vừa nãy còn thấy “bóng lưng mẹ đang cắm cúi”, ngẩng lên lần nữa “đã chẳng thấy mẹ đâu”. Nỗi thương mẹ không nằm ở chữ “thương” nào cả, nó nằm trong khoảng cách giữa hai lần ngẩng đầu ấy. Đó là vốn sống. Phong cách của một người phần lớn là dấu vết của những gì họ từng sống và từng lưu tâm.

Kỷ lục bài đăng báo của khoá Viết tản văn TV10

Thứ hai là tư duy.

Đây là phần mà người mới hay thiếu nhất vì nó là thứ kín đáo. Cách ta đặt vấn đề, sắp xếp ý, chọn nên kể trước hay kể sau, nên nói thẳng hay để người đọc tự hiểu, tất cả đều là tư duy chứ không phải cảm xúc. Bạn có thể thấy điều này ở bài “Thế giới có hai nửa, nửa muốn bôn ba, nửa kia muốn về nhà” của mình. Toàn bộ bài viết xoay quanh một trục ý nghĩ: nội tâm của con người ở tuổi ba mươi bị chia làm đôi, một nửa muốn đi xa, một nửa muốn về nhà. Cảm xúc giằng co thì ai ở tuổi ấy cũng có nhưng để nó thành một bài đọc được, mình phải tìm cho nó một dáng hình. Mình chọn hình ảnh con ngựa: thời hai mươi là “ngựa bất kham, băng băng xé gió”, còn bây giờ là con ngựa “đã không còn nặng dây cương”, thong thả “theo từng nhịp nước kiệu”. Cũng là cái tôi ấy, cũng nỗi niềm ấy nhưng nhờ một hình ảnh xuyên suốt mà cảm xúc có chỗ bám, có hướng đi, thay vì bị dàn trải ra khắp cả bài. Một trang văn sắc sảo hay mềm mại, lắm khi không đến từ chỗ người viết về cảm xúc bằng các từ có sắc thái mạnh hơn mà đến từ chỗ ta nghĩ rõ hơn về điều mình muốn viết.

Thứ ba là tay nghề.

Kỹ thuật là phần luyện được, ít phụ thuộc tâm trạng nhất và cũng là phần dễ bị bỏ qua nhất vì nghe có vẻ khô khan. Nhưng chính nó mới giúp người viết ổn định, viết hay cả những hôm trong lòng chẳng có gì đặc biệt. Hãy để ý cách hai bài tản trên được dựng lên. Bài “Sáng trăng theo mẹ ra đồng” mở ra không phải từ cánh đồng mà từ một động tác rất đời thường của hiện tại: “Lướt ngang qua những tấm hình chụp cánh đồng đang vào mùa gieo cấy, lòng tôi chùng chình nhớ…”. Có một cú chạm ở hiện tại làm cái cớ, rồi mình mới mở cánh cửa về quá khứ. Đó là kỹ thuật vào bài, không phải là cảm hứng ngẫu nhiên. Bài “Thế giới có hai nửa” lại dùng một kỹ thuật khác: câu kết gần như lặp lại nguyên câu mở đầu, “Nửa muốn bôn ba, nửa khao khát được về nhà”. Vòng tròn khép lại, người đọc được đưa về đúng điểm xuất phát nhưng với một tâm thế đã khác. Người viết chưa quen kỹ thuật thường để bài tự lơi dần rồi dừng lại. Người có kỹ thuật sẽ biết một câu kết phải được tính toán để ngân vang trong lòng người đọc ít lâu. Cảm xúc cho ta nguyên liệu, kỹ thuật cho nó hình hài.

Ngọc Nữ: 100 bài đăng báo trong 14 tháng – từ số 0 làm nên kỳ tích

Vậy nên mình hay hình dung cảm xúc là nhiên liệu giúp tạo ra nhiệt, vốn sống là chất liệu, tư duy là động cơ còn kỹ thuật là tay lái. Một chiếc xe nhiều nhiên liệu mà không có tay lái thì lao đi vô định, có khi đâm vào tường. Tay lái tốt mà cạn nhiên liệu thì xe đứng yên. Người viết chỉ có cảm xúc thì bài nào cũng nồng nhiệt nhưng đọc xong người ta có thể thấy mệt, thấy rối. Người viết chỉ có kỹ thuật thì câu nào cũng chỉn chu nhưng chẳng khiến ai rung cảm.

Mình thấy điều này rõ nhất khi đọc bài của học viên qua nhiều khoá. Những ngày đầu, các bạn thường viết bằng toàn bộ cảm xúc và có những đoạn rưng rưng thật sự. Nhưng đó là những khoảnh khắc may rủi, hôm có hôm không. Khi các bạn bắt đầu hiểu về cấu trúc, về điểm chạm cảm xúc, về cách giữ sức căng cho một đoạn văn, điều thú vị xảy ra: cảm xúc không hề mất đi, nó chỉ thôi tràn lan và bắt đầu có hướng chảy tạo thành mạch văn. Trang viết vẫn gây rung động nhưng có chừng mực, có hình ảnh, có chỗ để người đọc bước vào. Cảm xúc được kỹ thuật điều tiết chứ không bị kỹ thuật g iết c hết. Đây là điều mình hay phải nói đi nói lại, vì nhiều bạn sợ rằng học kỹ thuật sẽ làm văn mình khô đi. Ngược lại mới đúng. Chính những chi tiết “lòng đào”, “lộc cộc”, con ngựa “nặng dây cương” kia, muốn viết được, vừa cần một trái tim biết rung động vừa cần một khối óc biết chọn lựa và biết tiết chế.

Cho nên, nếu bạn đang ở giai đoạn viết bằng cảm xúc và thấy bấp bênh, mình mong bạn đừng nản. Cảm xúc dồi dào là một may mắn, là cái vốn quý mà không phải ai cũng có. Nhưng đừng dừng lại ở đó. Hãy nuôi thêm vốn sống bằng cách sống chú ý hơn một chút, để dành cho mình những chi tiết mà người vội vã sẽ bỏ qua. Hãy luyện tư duy bằng cách đọc và tự hỏi vì sao một trang văn hay lại hay. Và hãy kiên nhẫn với kỹ thuật, dù lúc đầu nó có vẻ khô khan. Bởi một phong cách viết riêng không phải là nơi cảm xúc lấn át mọi thứ mà là nơi cảm xúc tìm được đúng dáng hình của nó.

—

Để viết văn đúng và viết văn đẹp, để con chữ mang theo cảm xúc mà vẫn đứng vững với kỹ thuật, hướng về phía tác phẩm nghệ thuật, mời bạn tham gia khoá học Viết tản văn đăng báo.