Viết như khi mình nói: tưởng chân thật, hoá ra chỉ là chưa nắm kỹ thuật nên lộ vẻ non tay. Bạn có đang rơi vào trường hợp này không?
Lời khuyên “Cứ viết tự nhiên thôi, viết như lúc bạn nói ấy.” nghe rất dễ chịu. Nó tháo bỏ áp lực giúp bạn nghĩ rằng việc viết không quá ghê gớm, chỉ là đưa những gì trong đầu ra thành câu chữ.
Mình tin chắc lời khuyên ấy đến từ một người có ý tốt với bạn. Song viết với một giọng văn tự nhiên khác hẳn với việc lạm dụng văn nói.
Trước hết phải tách bạch 2 việc này vì nhiều người đang hiểu sai.
Giọng văn tự nhiên là điều chúng ta thường hướng đến khi viết. Đó là khi bài viết của chúng ta đọc lên có sự chân thật như là có một người đang trò chuyện sau từng dòng chữ. Giọng văn làm nên cá tính văn chương của người viết. Và cũng giống như tính người, giọng văn của mỗi người lại mang những đặc điểm khác nhau.
Bê nguyên văn nói vào trang viết lại là chuyện khác. Đó là khi bạn sao chép lại y hệt cách mình nói chuyện ngoài đời với tất cả các từ đệm, từ thừa, ngôn ngữ mạng xã hội, câu thiếu thành phần, câu sai ngữ pháp, khẩu ngữ và sự lan man vốn có của lời nói rồi đặt thẳng vào bài viết mà không qua một bước chọn lọc nào.
Giọng văn tự nhiên của một người với việc sử dụng văn nói vô tư trong bài viết dễ bị nhầm là một nên mới sinh ra hiểu lầm. Nhiều bạn nghe tới “đừng lạm dụng văn nói” liền nghĩ rằng phải viết cho thật văn vẻ, thật trịnh trọng và câu nào cũng phải đăng đối bóng bẩy. Thế là đằng nào cũng sai.
Ranh giới nằm ở chỗ giọng văn tự nhiên là lời nói đã được chọn lọc và sắp xếp lại để có chừng mực, đảm bảo tính nghiêm túc và lịch sự. Còn văn nói khi bị lạm dụng chính là lời nói chưa qua xử lý gì cả.
Đây chắc là phần khó nhất vì với người viết, câu văn nói của mình thường nghe rất xuôi tai. Nó xuôi tai bởi vì bạn đang đọc nó bằng tâm trí mà không đọc to lên thành tiếng để nghe lại hoặc không có ai đọc và phản hồi cho bạn.
Dưới đây là những dấu hiệu cụ thể để bạn kiểm tra nhanh xem mình có đang dùng văn nói quá nhiều trong bài viết không:
– Từ đệm nhiều: Những chữ “thì, là, mà, rồi, và, cái, ấy, đấy, nó, một” rải khắp câu mà nếu gạch bỏ đi, câu vẫn đảm bảo phần nghĩa.
Ví dụ: “Cái buổi chiều hôm ấy thì trời nó mưa to lắm mà mẹ thì vẫn cứ đứng đợi tôi ở cổng trường rồi.”
Sửa lại: “Chiều hôm ấy trời mưa to. Mẹ vẫn đứng đợi tôi ở cổng trường.”
Bạn thấy đấy, cùng một sự việc nhưng câu sau gọn gàng hơn, có chỗ cho hình ảnh người mẹ đứng đợi đọng lại trong trí nhớ người đọc. Câu gốc thì ý chính bị các từ đệm thừa thãi làm loãng hết.
– Dây cà ra dây muống: Khi nó, chúng ta thường nối các ý bằng những từ như “và rồi”, “xong là”, “thế là”… khiến câu dài lê thê mà không cần thiết.
Ví dụ: “Mình bước vào nhà và rồi thấy bà đang ngồi ở góc bếp xong là mình chạy lại ôm bà thế là bà cười rõ tươi.”
Sửa lại: “Mình bước vào nhà. Bà đang ngồi ở góc bếp. Mình chạy lại ôm bà. Thế là bà cười xoà.”
Tách câu ra thì mỗi hành động có nhịp riêng của nó và khoảnh khắc bà cười dường như được nở ra.
– Khẩu ngữ và tiếng lóng đặt sai chỗ: Những cụm như “kinh khủng khiếp”, “đỉnh của chóp”, “xịn xò”… có sức sống riêng trong lời nói nhưng đặt vào một đoạn văn trữ tình thì sẽ lạc lõng.
Ví dụ: “Khung cảnh hoàng hôn trên biển hôm đó đẹp xịn xò, nhìn cực kỳ chill luôn.”
Sửa lại: “Hoàng hôn trên biển hôm đó đẹp đến nao lòng. Cảm giác trong tôi cũng chậm lại và dịu dàng hơn.”
– Những cụm được chêm vào nhưng vô nghĩa: “à thì”, “kiểu như”, “nói chung là”, “thật ra mà nói”… là khoảng dừng để ta kịp nghĩ khi nói chuyện trực tiếp. nhưng khi nói, chúng hoàn toàn có thể được loại bỏ mà không ảnh hưởng gì.
Ví dụ: “Nói chung là cái cảm giác của mình lúc đó nó kiểu như là vừa vui vừa buồn ấy.”
Sửa lại: “Cảm giác của mình lúc đó vừa vui lại vừa buồn.”
– Xưng hô lẫn lộn: Trong một bài, bạn không nên lúc xưng “mình”, lúc “tôi”, lúc lại buột ra “tao”, “tớ” theo quán tính nói chuyện. Sự thiếu nhất quán này khiến người đọc thấy ngay sự thiếu chỉn chu và không chuyên nghiệp.
Khi bạn nói chuyện ngoài đời, lời nói của bạn không bao giờ tồn tại đơn lẻ. Nó được bổ trợ bởi ngữ điệu lên xuống, bởi ánh mắt, bởi cái khoát tay, bởi biểu cảm gương mặt bạn giãn ra hay chùng xuống… Người đối diện nhận trọn vẹn thông điệp nhờ tất cả những thứ đó cộng lại. Bản thân câu chữ chỉ là một phần.
Ngược lại, trên văn bản, mọi điểm tựa khác biến mất. Người đọc không thấy mặt bạn, không nghe giọng bạn, không có gì để bù vào những chỗ trống. Họ chỉ còn lại câu chữ trần trụi để cảm nhận. Một câu nói nghe rất có duyên ngoài đời khi tước hết bối cảnh, ngữ điệu và biểu cảm thì trong bài thường chỉ còn là một câu sai và thừa chi tiết.
– Đọc lại để kiểm tra những chỗ có dấu hiệu của văn nói. Sau khi viết xong, hãy đọc to bài của mình lên nhưng đọc với tâm thế của một người lạ chứ không phải tác giả. Người lạ không có sẵn ngữ điệu trong đầu nên những chỗ bất thường sẽ tự lộ ra. Chỗ nào bạn thấy vấp, thấy thừa, thấy lê thê, bạn nên đánh dấu để chỉnh sửa sau đó.
– Chuyển hoá từng kiểu lỗi. Quay lại năm dấu hiệu trên và tiến hành gạch bỏ từ đệm thừa, tách câu dây cà ra dây muống thành những câu có cấu trúc ngữ pháp tốt, thay khẩu ngữ sai chỗ bằng các từ hợp với mạch văn, xoá các cụm từ được chêm vào vô nghĩa, thống nhất lại cách xưng hô từ đầu đến cuối… Mỗi lần sửa, bạn nên đọc lại câu xem nó đã sạch sẽ chưa.
Khi đã làm nhiều lần, bạn sẽ dần nhận ra văn nói ngay từ lúc đang viết chứ không phải đợi đến khi sửa. Đó là lúc tay nghề của bạn được nâng lên.
Mình kể hết những điều trên không phải để bạn sợ văn nói rồi cố viết những câu văn gượng ép, không có giọng điệu tự nhiên.
Văn nói khi được dùng có chủ đích sẽ tạo nên sắc thái thú vị cho văn viết.
– Trong lời thoại nhân vật truyện, văn nói là thứ gần như bắt buộc, vì không ai nói chuyện ngoài đời bằng văn viết cả và một nhân vật nói năng trau chuốt quá sẽ làm người đọc thấy giả ngay.
– Trong những đoạn cần kéo người đọc lại thật gần, một câu khẩu ngữ đặt đúng chỗ sẽ tạo được cảm giác thân mật mà câu văn chỉn chu không làm nổi.
– Trong văn châm biếm, hài hước, chính cái giọng nói đời thường lại là chỗ bật ra tiếng cười.
– Khi muốn làm rõ phông văn hoá và bối cảnh, từ địa phương và biệt ngữ xã hoọi được đưa vào cũng sẽ hỗ trợ làm rõ điều đó.
Khác biệt nằm ở “chủ đích”. Người mới mắc lỗi vì họ dùng văn nói mà không hề biết mình đang dùng chúng. Người viết vững tay dùng văn nói vì họ chọn dùng, ở đúng chỗ họ muốn để đạt đúng hiệu quả họ nhắm tới.
Khi bạn đã phân biệt được hai điều đó thì văn nói không còn là lỗi nữa. Nó trở thành một kỹ thuật giúp bài viết của bạn tốt hơn.
3/7 mình khai giảng khoá Viết tản văn đăng báo lần thứ 13. Từ khoá này, học viên của mình đã có hơn 600 bài đăng báo và hơn 20 giải thưởng viết lớn nhỏ.
Khoá Tản dài 8 tuần. Mỗi tuần lớp sẽ có 1 buổi Zoom khoảng 2-3 tiếng. Mọi người cũng sẽ nhận được một tài liệu phân nội dung và bài thực hành theo từng tuần. Sau khi làm bài, tất cả bài làm của mọi người đều được sửa chi tiết từ trục nội dung, mạch văn, thông điệp đến chi tiết từng câu, từng chữ. Cô giáo sẽ phản hồi chỉ ra vấn đề ở đó là gì và làm thế nào để sửa, để lần sau không lặp nữa. Cách góp ý này giúp mọi người dần hình thành khả năng tự đánh giá chất lượng tác phẩm, nhận ra lỗi sai và điều chỉnh lại cho đúng, cho hay.
Bạn xem thông tin chương trình, học phí và đăng ký học ở đây nha: https://forms.gle/YYsBLXEkp7vtoH9z6
29/7 mình mở khoá Viết truyện chuyên sâu lần thứ 8. Đây là khoá học giúp người thích viết truyện, dù là truyện ngắn hay truyện dài, tiểu thuyết, cũng có được nền tảng vững chắc về thể loại và kỹ thuật. Nhờ vậy mà học viên của mình có truyện được giải, lên báo, dịch truyện nước ngoài và cộng tác các kênh đăng truyện luôn nè.
Khoá Truyện dài 10 tuần. Mỗi tuần lớp sẽ có 1 buổi Zoom khoảng 2-3 tiếng. Mọi người cũng sẽ nhận được một tài liệu phân nội dung và bài thực hành theo từng tuần. Sau khi làm bài, tất cả bài làm của mọi người đều được sửa chi tiết từ trục nội dung, mạch văn, thông điệp đến chi tiết từng câu, từng chữ. Cô giáo sẽ phản hồi chỉ ra vấn đề ở đó là gì và làm thế nào để sửa, để lần sau không lặp nữa. Cách góp ý này giúp mọi người dần hình thành khả năng tự đánh giá chất lượng tác phẩm, nhận ra lỗi sai và điều chỉnh lại cho đúng, cho hay.
Bạn xem thông tin chương trình, học phí và đăng ký học ở đây nha: https://forms.gle/Ui1uKdi9uYfhL5Sz6
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
