Tạo ra sự đồng cảm không phải kỹ thuật dễ học nhưng đó lại là thứ quyết định một tác phẩm có ở lại trong lòng người đọc hay không.
Trong buổi học tuần trước, mình và các học viên đã chia sẻ vui vui với nhau về câu nói “Nếu cả đời này không rực rỡ thì sao?”. Nói một hồi, mình nhắc tới lần đi xem concert Anh trai vượt ngàn chông gai – Day 7. Khi đứng phía dưới nhìn lên sân khấu hoành tráng ứng dụng các công nghệ hiện đại, nhìn một vòng đâu đó 40 ngàn khán giả cùng bật lightstick đỏ trên tay và hò reo theo các nghệ sĩ đang biểu diễn cuồng nhiệt, lòng mình xúc động khó tả. Nó không chỉ là cảm giác xúc động vì mình được làm một phần nhỏ trong không khí sôi động chung ấy mà nhất là vì mình thấy những nghệ sĩ đang toả sáng ở nơi họ thuộc về.
Trong đầu mình đã nghĩ “Không ngờ có ngày Việt Nam tổ chức được những concert nội địa mà thu hút người tham gia cỡ này.”, “Chắc những nghệ sĩ đang đứng trên kia nhìn xuống ngần ấy trái tim đang cuồng nhiệt vì mình sẽ tự hào và hạnh phúc lắm. Vì trong cuộc đời một người làm nghệ thuật, đâu phải ai cũng có may mắn được toả sáng trong những buổi biểu diễn hoành tráng và được yêu thương nhiều đến thế.”.
Nghe mình nói những điều ấy, các chị học viên bảo “Ôi không ngờ cô đa cảm vậy. Sao cô có thể nghĩ đến những điều ấy cơ?”. Mình thì nghĩ đó không phải là đa cảm mà là mình đồng cảm được với câu chuyện của các nghệ sĩ, dẫu cho mình không làm cùng nghề. Là một người sáng tạo nội dung trên mạng xã hội, người dạy viết online, mình hiểu cảm giác cần được biết đến và được yêu mến có ý nghĩa như thế nào.
Mình không phải người nổi tiếng nhưng theo nghĩa nào đó, mình cũng cần chuẩn bị những “màn trình diễn” tốt nhất để thể hiện trên “sân khấu” của chính mình, trước bao người lạ quen. Một bài viết được mọi người đón nhận, tương tác tích cực đã khiến mình vui ngần ấy thì thử hỏi có những nghệ sĩ đi hát 10 năm, 20 năm vẫn chưa thực sự là cái tên nổi bật mà nay được đứng biểu diễn trước 40, 50 ngàn khán giả, có “fandom” riêng, được “fan support” thì cảm giác còn tuyệt vời và nghẹn ngào đến mức nào.
Đồng cảm không phải là cảm giác thương hại, cũng không phải sự đồng tình tuyệt đối của người đọc với nhân vật. Đó là khoảnh khắc người đọc nhìn thấy chính mình trong câu chữ của người khác. Họ không ngưỡng mộ tác giả nhưng vẫn thấy mình vừa được hiểu bởi một người chưa từng gặp, qua một câu chuyện tưởng chừng chẳng liên quan gì đến mình.
Điều kỳ lạ là sự đồng cảm không đòi hỏi người ta phải ở trong cùng hoàn cảnh. Người đọc không cần từng trải qua đúng điều tác giả kể mới cảm nhận được nó. Thứ giữ họ ở lại không phải sự việc mà là cảm xúc ẩn bên dưới sự việc, nó đủ phổ quát để ai cũng nhận ra một phần của mình trong đó. Nhà tâm lý học Keith Oatley, người có nhiều năm nghiên cứu về tác động của văn chương lên con người, từng đề xuất cách nhìn nhận tiểu thuyết hoạt động như một dạng mô phỏng thế giới xã hội. Nghĩa là khi đọc, người đọc không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn được đặt vào trạng thái trải nghiệm cảm xúc theo câu chuyện. Đó có thể là một phần lý do vì sao ta khóc vì một nhân vật hư cấu, tức giận thay cho người trong truyện hay thấy nhói lòng trước câu văn của người lạ viết về điều ta chưa bao giờ nói ra.
Đồng cảm trong tác phẩm vì vậy không nằm ở chỗ câu chuyện có giống cuộc đời người đọc hay không. Nó nằm ở chỗ câu chuyện có chạm đúng vào một tần số cảm xúc mà người đọc đang mang trong mình không.
Người đọc không tìm đến những tản văn, truyện ngắn hay tiểu thuyết để tra cứu thông tin. Họ tìm đến chúng để giải trí, để nuôi dưỡng tình yêu văn học hoặc là để thấy bớt cô đơn. Cũng có khi, họ đọc vì biết sẽ tìm thấy những điều bản thân đã trải qua, những điều mình cảm nhận được mà chưa từng tự nói ra.
Nhà thần kinh học Paul Zak có những nghiên cứu gợi ý rằng khi người đọc bị cuốn vào một câu chuyện có sức nặng và nhân vật có nội tâm rõ ràng, cơ thể họ sẽ nảy sinh các phản ứng ở cấp độ sinh lý, không chỉ đơn thuần là cảm giác. Dù kết quả nghiên cứu của ông vẫn đang được giới khoa học thảo luận nhưng điều ông chỉ ra phần nào cũng giải thích tại sao người ta nhớ mãi một cuốn sách đã làm họ khóc, dù không phải ai cũng còn nhớ được từng câu từng chữ.
Nếu một tác phẩm không tạo ra sự đồng cảm thì người đọc đọc xong, hiểu xong rồi sẽ quên. Tác phẩm làm được điều ngược lại mới khiến họ nhớ mãi, vì có một câu, một chi tiết, một nhân vật nào đó đã để lại dấu ấn trong lòng họ. Và họ cũng sẽ kể cho người khác nghe về nó với sự tâm đắc không giấu giếm nổi.
Với người viết trên mạng xã hội, điều này còn có ý nghĩa thực tế hơn: một bài viết được chia sẻ rộng rãi không nhất thiết là vì nó đúng, nó hay mà rất nhiều khi là vì nó chạm đúng vào điểm cảm xúc sâu kín nào đó của nhiều người.
Đồng cảm không chỉ là thứ người đọc bình thường tìm kiếm mà còn là tiêu chí ban biên tập, ban giám khảo các cuộc thi văn chương thường đặt lên hàng đầu. Một bài tản văn được chọn đăng báo không nhất thiết phải hoàn hảo về kỹ thuật nhưng gần như chắc chắn nó phải để lại một dư vị gì đó trong lòng biên tập viên. Một truyện ngắn đoạt giải thường không cần phải là truyện có cốt truyện phức tạp nhất hay ngôn ngữ cầu kỳ nhất mà đó là truyện khiến người chấm không thể bỏ qua. Nó tác động đến cảm xúc, suy nghĩ, quan niệm sống của vị giám khảo và họ biết rằng nó cũng sẽ làm được điều đó với nhiều người khác nữa.
Văn học tồn tại đến ngày nay cũng vì nó giúp con người hiểu nhau hơn. Sự đồng cảm chính là bằng chứng rõ ràng cho điều đó. Với người viết nghiêm túc, rèn kỹ thuật là cần thiết nhưng kỹ thuật tốt càng nên đi cùng với việc làm người đọc đồng cảm.
Thứ nhất, viết cụ thể thay vì viết chung chung. Đây là điều mình nhắc đi nhắc lại trong mỗi lớp học viết. Bạn không thể chỉ viết hai tiếng “hoàng hôn” ở tiêu đề mà mong người đọc cảm nhận được điều gì. Nhưng nếu đó là “Những hoàng hôn xa ngái” hay “Bảng lảng hoàng hôn” thì khác. Tính cụ thể làm tác phẩm trở nên thật hơn và kéo được người đọc vào với câu chuyện.
Rõ là cái lần đầu tiên được nếm mùi đàn bà, lại còn là người đàn bà ăn sương – một trải nghiệm rất riêng của nhân vật nhưng qua ngòi bút của nhà văn Vương Đình Khang, nỗi ủ ê vẫn quẩn quanh khiến người đọc chẳng thể nào cợt nhã hay trách móc:
“Trận mưa đầu tiên thường rất ngắn. Nhưng, mùa hè mà, cứ phút chốc là lại mưa nữa thôi. Mưa thêm, mưa nữa, mưa hoài. Thằng Thủy giật mình, đã có một lúc mưa ngơi, nó thấy nước mắt cô gái men theo khóe chân chim rồi hòa vào dòng nước rỉ rả. Cô khóc thật. Tiếng thút thít nghe như gió thổi qua miếng liếp. Thằng Thủy lúng túng không biết làm sao, nhưng rồi như bản năng của thằng đàn ông vừa trưởng thành tức thì, nó đưa tay lau cho cô gái. Dòng nước mắt cắt ngang bằng bàn tay chai, sứt sẹo sau trăm lần vá lưới cá. Nó không biết lau nước mắt cho cô gái ướp đẫm mùi sương đêm vầy là có đúng? Nhưng, sau đó thì cô gái ôm chầm lấy nó. Cái cổ thon ngà, mấy sợi tóc mai con con ùa vào đời thằng Thủy. Cô gái vỡ òa cơn ấm nóng, như cái bếp than âm ỉ được ai đó vừa châm thêm củi vào. Ngọn lửa hồng bùng cháy, liếm trọn nồi cơm nguội. Mùi gia đình bay bay.”
Thứ hai, để lộ nội tâm nhân vật chứ không chỉ kể sự kiện. Người đọc đâu chỉ muốn biết chuyện gì xảy ra với những người trong tác phẩm, họ còn muốn biết người đó đã nghĩ gì, cảm gì, vì sao lại làm vậy. Nội tâm là cầu nối khi tác giả dám mở cánh cửa bên trong câu chuyện ra. Dù chỉ hé một khe nhỏ thôi nhưng người đọc vẫn sẽ thấy sự đồng cảm đâu đó.
“Ông anh đó ốm như cây sào mà người ta hay dùng để chống xuồng len qua những bụi lục bình bất tận. Đôi mắt anh trũng sâu còn hơn vùng ngập mặn ở Đước Đỏ, còn lồng ngực thì hiện rõ những rẻ xanh xao. Anh nằm sấp, nhưng đầu ngóc lên thành một đường cong cong. Cái tay chìa ra trước mũi, quơ qua quơ lại xấp vé số như thằng giặc quơ cờ trắng chờ người ta tha mạng. Nhìn anh thảm hại tới tận cùng, nhưng nụ cười anh sao mà tươi như nắng ráo. Sao mà cười hạnh phúc đầy tràn như thế được? Chẳng lẽ, anh không biết thằng Thủy nhớ chị tới bây giờ chỉ vì chị chưa từng cười hay sao?
Chưa từng, suốt một đêm dài trên sóng nước. Anh cười như vậy, có lẽ vì đang ôm trên tay một đứa nhỏ chừng chín, mười tuổi. Đứa nhỏ khét nắng, lay láy màu mắt đen, thở phì phò bằng cái mũi thò lò. Nó bồng bềnh trên mặt chợ ngã Tám, như một đám mây lơ lửng nền trời. Thằng Thủy sững người, vội vàng lia mắt về chị. Chị thong thả đẩy đôi mái chèo. Nước trôi xuôi mạn ghe một cách an nhiên. Mặt chị bình thản không lộ ra cảm xúc, dù đôi mày vẫn còn cong lên trái khoáy. Nhưng… hình như đôi môi đó đang mỉm nhẹ. Rất nhẹ. Một nụ cười ẩn khuất khó lắm mới nhận ra. Chị đã ăn bao nhiêu trận sương đêm để chèo chống chiếc ghe đó vậy? Đổi cả đời ướt mem để mua lấy một nụ cười chua lè, mềm xèo, quay quắt đó thôi sao?”
Trong hai đoạn văn ngắn trên, tác giả không chỉ kể về cuộc gặp gỡ tình cờ lần hai của Thuỷ và cô gái ăn sương năm nào. Hơn hết thảy, đó còn là những cảm xúc phức tạp hiện diện trong nội tâm Thuỷ, phản chiếu từ chính nội tâm của “chị” những niềm vui bé mọn bình thường mà Thuỷ chưa bao giờ có được, thấy được.
Thứ ba, để bản thân thực sự được cảm trước khi bắt đầu viết. Đồng cảm không hẳn là một kỹ thuật mà nó bắt đầu từ chỗ người viết sẵn sàng mở lòng với câu chuyện của chính mình, với câu chuyện của người khác, với cả những điều tưởng chừng không liên quan đến nhau. Người viết mà tự bảo vệ mình quá kỹ, không cho phép mình bị nhìn thấu sẽ viết ra những câu chữ kín đáo và an toàn nhưng người đọc sẽ cảm ngay được rằng có một cái gì đó đang bị giữ lại.
Truyện ngắn Nước đứng của tác giả Vương Đình Khang nói trên cũng được trao Giải Nhất trong Cuộc thi viết truyện ngắn 2024 của Yêu lại tiếng Việt và được đăng trên báo Công an Nhân dân vì mang đến cảm giác đồng cảm sâu sắc cho người đọc. Ở đó, người ta không chỉ thấy những nhân vật cụ thể mà còn thấy lênh đênh những phận người nổi trôi theo con nước của vùng Tây Nam Bộ.
Cuối cùng thì tính đồng cảm vừa là năng lực người viết cần rèn luyện, vừa là thứ tác phẩm cần tạo ra, thiếu một trong hai, câu chữ dù đẹp đến đâu cũng khó động lòng người.
Ngày 8/5, khoá học Viết tản văn đăng báo TV12 sẽ khai giảng. Đây là khoá học vừa giúp bạn nuôi dưỡng lại tâm hồn mình, cảm xúc của chính mình vừa được thực hành gửi bài cho báo để tìm kiếm cơ hội cộng tác bài, có nhuận bút.
Sau 11 khoá, các học viên của mình cũng đã có gần 600 tản văn đăng báo. Đây là minh chứng cho chất lượng của khoá học và tính thực tế của nó khi đưa vào thị trường.
Bạn tham gia khoá học theo link này nhé: https://forms.gle/TeDB6cjDTGgJJWfY8
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
