Khi tư duy sử dụng ngôn ngữ thay đổi thì cách trình bày lúc nói và viết cũng rõ ràng hơn, có trình tự lớp lang, bài bản.
Không chỉ mình mà học viên của mình cũng đều nhận thấy điều đó sau thời gian tham gia vào các khoá học viết.
– Thay vì viết theo bản năng, họ chủ động hơn trong việc chọn ý tưởng, sắp xếp các ý chính và lồng ghép câu chuyện, thể hiện thông điệp.
– Thay vì cảm thấy bế tắc khi cần nói suy nghĩ của mình với người khác, họ dần giao tiếp trôi chảy và dõng dạc hơn.
Không thể phủ nhận, một trong những nguyên nhân của việc trình bày không rành mạch và không đủ rõ để hiểu, dù theo cách nói hay cách viết, là do thiếu từ vựng hoặc có vấn đề với ngữ pháp câu. Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở lớp vỏ ngôn từ mà nằm ở cả tư duy sử dụng ngôn ngữ của chính chúng ta.
Triết gia Ludwig Wittgenstein từng nói: “The limits of my language mean the limits of my world.” Tạm dịch: “Những giới hạn ngôn ngữ của tôi cũng đồng nghĩa với những giới hạn trong thế giới của tôi.”.
Nếu suy nghĩ trong đầu ta vụn vặt, nhỏ nhen thì ngôn ngữ thoát ra bên ngoài cũng sẽ rời rạc, ích kỷ. Nếu tư duy của chúng ta thiếu logic, câu văn sẽ lủng củng còn bài viết thì thiếu trọng tâm, thiếu liên kết giữa các ý.
Để thay đổi tư duy ngôn ngữ, bạn có thể bắt đầu học cách phân loại, sắp xếp và liên kết các luồng suy nghĩ trước khi biến chúng thành âm thanh (qua giọng nói) hay ký tự (qua các kiểu văn bản).
Khi bạn đã thấy được cái khung nội dung trong tâm trí, việc đưa chữ lấp đầy cái khung ấy sẽ dễ dàng hơn.
Sự thật là nhiều người thường viết hoặc nói theo bản năng, chẳng suy nghĩ kỹ điều gì. Họ hay mắc lỗi nghĩ đâu nói đó do bị cuốn theo dòng cảm xúc và sự kiện đang đến trong đầu.
Ngược lại, người có tư duy ngôn ngữ đã được rèn luyện sẽ biết cách thiết lập trình tự lớp lang:
– Lớp thứ nhất: Xác định mục đích (Tôi nói/viết điều này để làm gì?)
– Lớp thứ hai: Phân tách ý chính (Có những luận điểm lớn nào?)
– Lớp thứ ba: Sắp xếp trình tự logic (Tại sao ý này phải đứng trước ý kia?)
Khi tư duy đã có sự ngăn nắp, bài viết của bạn sẽ không còn những đoạn “nhảy bổ” vào vấn đề hay những câu nói “đầu Ngô mình Sở”. Mọi thứ sẽ được trình bày theo một logic vững vàng mà người nghe, người đọc muốn chú tâm.
Trong một thế giới đầy rẫy sự nhiễu loạn thông tin, người có khả năng trình bày tốt là người dễ thuyết phục được người khác đứng về phía mình.
– Khi nói: bạn giữ được bình tĩnh, không bị lạc đề và thể hiện được phong thái tự tin.
– Khi viết: thông điệp của bạn đi qua các rào cản nhận thức của độc giả, khiến họ không chỉ đọc mà còn đồng cảm và thấm thía.
Cụ thể hơn, khi có tư duy sử dụng ngôn ngữ tốt, bạn sẽ:
– Tối ưu hóa hiệu quả truyền đạt: Trình bày rõ ràng giúp thông điệp đi thẳng từ tâm trí người nói/viết đến người nghe/đọc mà không bị phân tán hoặc hiểu lầm. Sự chính xác này giúp độc giả nắm bắt đúng các ý mà không mất thời gian suy luận.
– Xây dựng được uy tín cá nhân và sự chuyên nghiệp: Cách bạn trình bày ngôn ngữ chính là một cách bạn thể hiện năng lực của bản thân. Những bài viết lớp lang, bài bản dễ tạo dựng được niềm tin cho đối phương vì họ sẽ đánh giá bạn là người có tổ chức và đáng tin cậy.
– Tiết kiệm thời gian và năng lượng: Khi thông tin rõ ràng, người nhận không phải hỏi đi hỏi lại, người gửi không phải giải thích nhiều lần. Điều này giúp tiết kiệm thời gian, năng lượng và giảm thiểu các sai sót trong quá trình phối hợp làm việc.
– Tăng khả năng thuyết phục: Một lập luận có trình tự logic sẽ dẫn dắt người đọc đi theo lộ trình mà bạn đã định sẵn. Khi các ý được sắp xếp khoa học, sức nặng của dẫn chứng và lý lẽ sẽ tăng lên, khiến người nghe dễ dàng bị thuyết phục.
– Củng cố tư duy sắc sảo: Trình bày là bước cuối cùng của quá trình tư duy. Khi buộc mình phải diễn giải sao cho logic và dễ nắm bắt, bạn đồng thời rèn luyện cho bộ não khả năng sắp xếp dữ liệu, loại bỏ những ý thừa và làm sắc bén những luận điểm cốt lõi.
– Tạo ra sự thoải mái về tâm lý: Con người có xu hướng yêu thích và tin tưởng những gì dễ hiểu. Một văn bản được viết lần lượt các ý mạch lạc giúp người đọc cảm thấy dễ chịu, từ đó cởi mở hơn trong việc tiếp nhận thông tin và ý tưởng của bạn.
– Lưu trữ thông tin: Các tài liệu, hướng dẫn được thể hiện sáng rõ, khoa học sẽ trở thành nguồn tài nguyên giá trị, giúp những người đến sau dễ dàng tra cứu, học hỏi và kế thừa mà không làm đứt gãy quy trình.
Cải thiện tư duy ngôn ngữ là một hành trình rèn luyện sự sắc sảo trong suy nghĩ trước khi đưa chúng ra thành con chữ. Bạn có thể thực hiện thông qua các hoạt động sau:
Tư duy ngôn ngữ bắt đầu từ việc bạn tiếp nhận thế giới như thế nào.
– Đọc chủ động: Đừng chỉ đọc nội dung, hãy đọc cả cách viết của tác giả. Khi đọc một bài viết hay, hãy tự hỏi: Tại sao tác giả đặt câu này ở đây? Mối liên kết giữa các đoạn văn là gì?…
– Luôn quan sát cuộc sống: Với người viết, quan sát là kỹ năng cực kỳ quan trọng. Nó mang đến cho bạn chất liệu để viết mà không bao giờ có điểm dừng. Thế nên bạn cũng cần quan sát chú tâm, lưu lại những điều bạn thấy và cảm nhận được.
– Phân loại thông tin: Tập thói quen nhóm các sự vật, hiện tượng xung quanh vào các nhóm khái niệm. Việc gọi tên chính xác bản chất sự việc giúp não bộ truy xuất từ ngữ nhanh hơn.
Não bộ chúng ta tư duy theo kiểu mạng lưới nhưng ngôn ngữ lại được trình bày theo đường thẳng. Việc áp dụng các sơ đồ giúp bạn chuyển giao 2 trạng thái này.
– Sơ đồ tư duy: Trước khi viết hoặc nói, hãy vẽ sơ đồ ý tưởng để thấy được bức tranh tổng thể và các nhánh liên kết.
– Dàn ý: Đừng bao giờ viết ngay. Hãy tập thói quen xây dựng “khung xương” với các luận điểm 1, 2, 3. Đây chính là cách rèn luyện tính lớp lang, bài bản khi viết.
Ngôn ngữ sắc sảo đến từ một trí tuệ logic.
– Đặt câu hỏi “Tại sao”: Luôn truy vấn tận cùng gốc rễ của vấn đề. Sự hiểu biết thấu đáo về bản chất sẽ tự khắc dẫn đến cách diễn đạt rõ ràng.
– Viết tóm tắt: Sau khi xem một bộ phim hay đọc một cuốn sách, hãy thử tóm tắt lại trong 3-5 câu. Việc lược bỏ chi tiết thừa để giữ lại cốt lõi là bài tập tuyệt vời để bạn hình thành tư duy tinh gọn.
Viết không chỉ là đầu ra của tư duy mà còn là công cụ để tạo ra tư duy.
– Viết tự do: Dành một khoảng thời gian (ví dụ như 15 phút) mỗi ngày viết liên tục mọi thứ trong đầu. Sau đó, hãy nhìn lại và sắp xếp chúng. Đây là quá trình dọn dẹp sự hỗn độn trong não bộ.
– Biên tập lại bài cũ: Hãy đọc lại những bài viết cũ và tìm cách viết chúng ngắn gọn hơn, logic hơn. Sự tiến bộ nằm ở những lần bạn tự sửa bài cho mình.
Vốn từ giống như những viên gạch. Bạn không thể xây lâu đài nếu chỉ có vài viên gạch vỡ.
– Học từ theo ngữ cảnh: Đừng học từng từ đơn lẻ, hãy học cả cụm từ và hoàn cảnh sử dụng. Ngoài ra, bạn cũng nên học theo trường từ vựng.
– Trau dồi từ đồng nghĩa và trái nghĩa: Điều này giúp bạn có nhiều lựa chọn để diễn đạt một ý tưởng sao cho chính xác nhất với cảm xúc hoặc mục đích lúc đó.
– Nghĩ chậm lại: Trước khi phát ngôn hay đặt bút, hãy hít thở và định hình trong đầu một số câu hỏi: Vấn đề là gì? Nguyên nhân do đâu? Giải pháp thế nào? Chính sự định hình này sẽ buộc tư duy ngôn ngữ của bạn phải vận hành hơn.
Ngôn ngữ không chỉ là công cụ để giao tiếp mà còn giúp bạn hình thành thế giới của chính mình. Khi bạn chịu học, chịu đầu tư để thay đổi hệ thống tư duy ngôn ngữ, bạn sẽ nhận ra một phiên bản mới của bản thân: sắc sảo hơn, uy tín hơn và tự do hơn khi sử dụng con chữ.
Sau Tết nguyên đán, mình sẽ khai giảng 2 khoá học viết căn bản Tự do Biểu hiện (4/3/2026) và khoá Viết tản văn đăng báo (6/3/2026). Mình gửi kèm lịch khai giảng và lịch học từng buổi của mỗi khoá nhé!
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
