Hầu hết mọi người thất bại không phải vì thiếu tài năng mà vì không chịu đựng được sự nhàm chán của việc lặp đi lặp lại những hành động nhỏ mỗi ngày.
Trong khi tìm hiểu về tư duy phát triển (growth mindset), mình bắt gặp 3 nghiên cứu của 3 nhà khoa học ở 3 lĩnh vực khác nhau. Mặc dù các nghiên cứu này cũng gây ra nhiều tranh cãi nhưng chúng đều có điểm chung đáng chú ý là:
– Không thừa nhận sự tồn tại của “thiên tài bẩm sinh” theo ý nghĩa thần thoại
– Sự xuất sắc của một người đến từ những lựa chọn và hành động cụ thể
– Bất kỳ ai cũng có thể phát triển trong lĩnh vực của họ nếu có tư duy đúng và sự kiên trì hơn hẳn người khác
Các nhà khoa học Daniel Chambliss, Angela Duckworth và Dean Keith Simonton đã cho thấy một sự thật khác về sự xuất sắc. Ở đó, sự xuất chúng của một người không phải do số phận định sẵn mà nhờ có tư duy phát triển và những hành động kiên trì được lặp lại ngay cả khi những người khác đã bỏ cuộc từ lâu.
Theo Chambliss, các vận động viên Olympic không bơi nhiều hơn người nghiệp dư. Họ cũng không có động lực mạnh mẽ hơn hay chăm chỉ hơn một cách cực đoan. Ông kết luận rằng sự xuất sắc không nằm ở định lượng (làm nhiều hơn) mà ở định tính (làm khác đi). VĐV Olympic thắng không phải vì họ bơi 10.000 mét mỗi ngày mà vì họ đã thực hiện động tác vẩy tay theo cách khác, ăn theo chế độ khác, tập luyện với cường độ khác và tiếp cận việc thi đấu theo tư duy khác.
Quan trọng hơn, ông cũng nhận ra sự xuất sắc được tạo nên từ hàng trăm kỹ năng nhỏ được học, được rèn thành thói quen rồi ghép lại với nhau. Không có gì đặc biệt hay siêu phàm ở bất kỳ hành động đơn lẻ nào. Điều kỳ diệu nằm ở chỗ chúng được thực hiện nhất quán và chính xác, ngày này qua ngày khác.
Chambliss chỉ ra một sự thật cay đắng: hầu hết mọi người thất bại không phải vì thiếu tài năng mà vì không chịu đựng được sự nhàm chán của việc lặp đi lặp lại những hành động nhỏ mỗi ngày. Chúng ta luôn khao khát những “bí quyết thần kỳ” trong khi sự thật lại nằm ở những điều tầm thường được thực hiện nhất quán và kiên trì.
Theo Chambliss, sự xuất sắc là những thay đổi định tính nhỏ:
– Không cần làm nhiều hơn
– Cần làm khác đi
– Cần làm nhất quán
Năm 2007, nhà tâm lý học Angela Duckworth đã đến Học viện Quân sự West Point – nơi tuyển chọn nghiêm ngặt nhất nước Mỹ.
Duckworth đã phát hiện một điều kỳ lạ là tất cả những thước đo về điểm học tập, thể lực và tiềm năng lãnh đạo không dự đoán được ai sẽ vượt qua khóa huấn luyện khắc nghiệt “Beast Barracks”. Trong khi bài test đơn giản chỉ có 12 câu hỏi của bà dùng để đo lường Grit (điểm kiên trì) lại cho ra kết quả chính xác hơn.
Grit gồm 2 thành phần:
– Passion (Đam mê): Yêu thích điều gì đó và duy trì tình yêu đó qua thời gian
– Perseverance (Kiên trì): Tiếp tục nỗ lực bất chấp thất bại
Học viên có điểm Grit cao có khả năng hoàn thành Beast Barracks cao hơn 60% so với người ít Grit hơn. Dù cho năng lực thể chất và điểm lãnh đạo của họ như thế nào.
Trong một nghiên cứu về sinh viên Ivy League, bà cũng phát hiện các học sinh thông minh hơn thực ra có ít Grit hơn so với những bạn học kém hơn. Người có IQ trung bình thường bù đắp bằng cách làm việc chăm chỉ hơn với quyết tâm cao hơn.
Grit thực chất chính là hiện thân của tư duy phát triển được đưa vào trong các hành động:
Tư duy phát triển tin rằng năng lực có thể được cải thiện → Grit giúp bạn kiên trì khi gặp khó khăn.
Tư duy phát triển coi thất bại là cơ hội học hỏi → Grit giúp bạn không bỏ cuộc sau thất bại.
Tư duy phát triển đề cao nỗ lực là con đường dẫn tới sự thành thạo → Grit đảm bảo bạn cố gắng trong thời gian đủ dài.
Duckworth cũng khẳng định Grit là một tố chất có thể rèn luyện được. Mức độ Grit của chúng ta phụ thuộc rất nhiều vào những gì chúng ta biết, những người chúng ta ở cùng và những nơi chúng ta đến. Nói cách khác, môi trường và niềm tin sẽ quyết định điểm Grit của bạn.
Theo Duckworth, sự kiên trì quan trọng hơn tài năng:
– Grit > IQ
– Đam mê + Kiên trì = Thành công
– Grit có thể học được
Khi nghiên cứu 120 nhà soạn nhạc cổ điển, Simonton phát hiện trung bình họ cần 10 năm trước khi tạo ra tác phẩm lớn đầu tiên nhưng độ lệch chuẩn cũng gần bằng thời gian trung bình đó. Nghĩa là có người chỉ cần dưới 5 năm, người khác cần hơn 30 năm. Khoảng biến thiên lên tới 3 thập kỷ.
Điều kỳ lạ hơn nữa là những người đạt năng suất cao nhất và xuất sắc nhất lại cần ít thời gian nhất để đạt trình độ chuyên gia. Tức là tốc độ tiếp nhận quan trọng hơn tổng số giờ học.
Simonton phân biệt rõ giữa chuyên gia (expert) và thiên tài sáng tạo (creative genius):
– Chuyên gia đặc trưng bởi sự nhất quán và đáng tin cậy. Càng luyện tập, họ càng có thể làm tốt hơn theo một cách tuyến tính.
– Người sáng tạo thiên tài lại thường có quy trình sáng tạo lộn xộn. Họ tạo ra rất nhiều ý tưởng, nhiều thất bại và không phát triển theo đường thẳng.
Shakespeare viết vở kịch kiệt tác “Hamlet” ở tuổi 38, ngay sau đó viết “Troilus and Cressida” nhưng không mấy người biết đến. Nếu sáng tạo chỉ là luyện tập thì lẽ ra sau Hamlet, nhà soạn kịch vĩ đại ấy phải có những tác phẩm tốt hơn chứ?
Simonton tin rằng người sáng tạo vĩ đại không phải người luôn có ý tưởng hay. Họ là người tạo ra nhiều ý tưởng nhất, kể cả các ý tưởng tồi, rồi chọn lọc những ý tưởng nào đáng phát triển.
Edison có 1,093 bằng sáng chế nhưng nhiều trong số đó thất bại thảm hại. Picasso tạo ra hơn 50,000 tác phẩm nghệ thuật nhưng đa số bạn chưa bao giờ được nghe tên.
Simonton ước tính 25-33% sự khác biệt trong hiệu suất sáng tạo có thể quy cho gen nhưng môi trường, giáo dục, cơ hội và tư duy chiếm 67-75% còn lại.
Môi trường nuôi dưỡng tư duy phát triển mới tạo ra thiên tài chứ không phải hoàn toàn do gen. Người thiên tài không phải là người có tỷ lệ thành công cao hơn người bình thường mà họ là người đã thử nhiều hơn bất kỳ ai khác.
Theo Simonton, thiên tài cần môi trường, không phải chỉ do gen quyết định:
– Tốc độ học > Tổng số giờ học
– Sáng tạo = Thử nhiều + Năng lực chọn lọc tốt
– Môi trường mở > Tài năng bẩm sinh
Nếu bạn đang cảm thấy bế tắc với trang viết của mình, hãy thử thực hiện 4 bước sau:
– Nhận diện tư duy cố định: Mỗi khi bạn nghĩ “Mình không có khả năng viết”, hãy nhớ rằng nó là tiếng nói của tư duy cố định đang muốn bảo vệ bạn khỏi sự tổn thương.
– Lật ngược vấn đề: Đáp lại giọng nói đó bằng tư duy phát triển: “Mình có thể chưa giỏi việc này nhưng nếu mình thực hiện phân tích cách viết của các nhà văn lớn, mình sẽ tiến bộ”.
– Học từ sự thành công của người khác: Thay vì ghen tị khi thấy người khác có bài hay, có tác phẩm đăng báo hay được in sách, bạn hãy phân tích: Họ mở đầu thế nào? Họ thường dùng hình ảnh gì? Tại sao đoạn này lại chạm đến mình?…
– Thiết lập các mục tiêu học tập cụ thể thay vì mục tiêu thành tích: Đừng áp lực với việc “Có 1000 lượt share” mà thử đổi thành “Thực hành thành thạo kỹ thuật ẩn dụ trong các bài viết”. Cuối cùng, bạn sẽ nhuần nhuyễn các kỹ thuật viết và việc viết cũng dần trở nên tự nhiên, dễ dàng hơn.
Có những chị học viên đã bắt đầu học viết cùng mình với nỗi lo sợ về khả năng viết và vốn từ. Họ tin vào tư duy cố định rằng “Tôi không biết viết” và “Phải viết hay mới nên viết chứ” nhưng khi mình giúp họ bóc tách niềm tin đó, khi họ bắt đầu chấp nhận “Mình có quyền viết những bài đầu tiên chưa hay” thì sự thay đổi rõ rệt đã xảy ra.
Chị Đan Ngọc, Ngọc Nữ và nhiều chị em khác từ chỗ viết bản năng đã học được cách phân tích vấn đề, chọn lọc ý chính, tiết chế cảm xúc và lồng ghép thông điệp sâu sắc để phù hợp với ngôn ngữ báo chí. Kết quả là họ đã có hàng trăm hàng chục bài được đăng trên các tờ báo và cũng có những giải thưởng viết lách đầu tiên trong đời.
Họ khác biệt với nhiều người đang viết và đang muốn viết khác không phải vì họ may mắn hơn hay có năng khiếu bẩm sinh mà vì họ kiên trì với việc học viết và dành thời gian học viết trong môi trường có cô giáo đồng hành, có lý thuyết để nghiền ngẫm và có bài để vận dụng liên tục lâu hơn những người khác.
Nếu bạn đang tự hỏi liệu mình có đủ giỏi để viết, để sáng tạo, để trở nên xuất sắc không thì trước tiên, bạn nên ngừng đặt ra những câu hỏi sai.
Thay vào đó, bạn hãy tự hỏi:
– Tôi có sẵn sàng thay đổi cách làm, cách học không?
– Tôi có thể kiên trì đủ lâu đến khi đạt được thành quả đầu tiên không?
– Tôi có chấp nhận được việc thất bại nhiều lần để tìm ra điều gì thật sự cần thiết không?
Sự xuất sắc không phải là món quà từ trên trời rơi xuống mà là kết quả của:
– Những thay đổi nhỏ, mang tính chất định tính
– Được lặp lại bình thường hàng ngày, với hàng ngàn vạn lần thực hiện
– Trong nhiều năm kiên trì liên tục
– Với môi trường hỗ trợ tư duy phát triển
Tư duy phát triển không phải là bạn nghĩ tích cực thì kết quả sẽ lạc quan. Nó là niềm tin sâu sắc được khoa học chứng thực. Bạn có thể chưa đến đích nhưng bạn đang trên đường đến đích. Mỗi bài viết, mỗi thất bại, mỗi góp ý đã là một bước tiến của bạn trên con đường ấy.
Hành trình từ người bình thường đến người xuất sắc không phải là bước nhảy thần kỳ. Nó là hàng ngàn bước nhỏ tầm thường được thực hiện nhất quán với niềm tin rằng: “Tôi chưa giỏi nhưng tôi đang học cách để trở thành người giỏi.”.
Mình gửi bạn lịch khai giảng cụ thể tất cả các khoá học viết của Hoà Lương trong năm 2026 ở đây luôn nha. Hẹn gặp bạn trong chương trình học!
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
