Có một kiểu tư duy mà tất cả người viết đều ứng dụng nhưng không phải ai cũng biết tên gọi. Đó là tư duy thực nghiệm hay còn gọi là tư duy thử nghiệm (experimental mindset).
Đừng vội nghĩ rằng chỉ những người làm khoa học mới cần đến tư duy này. Mình tin là ai trong cũng ta cũng từng sử dụng nó và đối với người viết, tư duy thực nghiệm lại càng cần thiết trong quá trình sáng tạo.
Tư duy thực nghiệm là cách suy nghĩ dựa trên kinh nghiệm thực tế, thử nghiệm trực tiếp và quan sát để rút ra tri thức, thay vì chỉ dựa vào lý thuyết trừu tượng. Nó nhấn mạnh vai trò của trải nghiệm giác quan và thực hành trong việc hình thành nhận thức.
Mục đích của tư duy này là hướng tới giải quyết vấn đề trước mắt một cách trực tiếp, linh hoạt và nhạy cảm. Nó giúp loại bỏ các lý thuyết không phù hợp bằng cách kết nối chúng với thực tế để rút ra kết luận, quyết định giải pháp.
Đặc điểm của tư duy thực nghiệm là:
– Chấp nhận thất bại: Xem thất bại như dữ liệu có giá trị chứ không phải kết thúc
– Tò mò và học hỏi: Luôn đặt câu hỏi “Điều gì sẽ xảy ra nếu…?”
– Linh hoạt: Sẵn sàng thay đổi hướng đi dựa trên những gì bạn học được từ thực tế
– Dựa trên dữ liệu: Đưa ra quyết định dựa trên kết quả thực tế, không chỉ dựa vào các giả định
Tư duy thực nghiệm có thể được áp dụng trong viết lách bằng cách nhấn mạnh trải nghiệm thực tế của người viết, thử nghiệm các cấu trúc và kỹ thuật sáng tạo khác nhau để làm mới phong cách viết của tác giả, cũng như nâng cao chất lượng của tác phẩm.
Nhà văn Việt Nam:
Các nhà văn thường đi thực tế sáng tác để tiếp xúc đời sống, quan sát trực tiếp sự kiện và con người, từ đó tạo thành các chất liệu, các nguyên mẫu để đưa vào trong tác phẩm của mình sau này.
Nhà văn Sương Nguyệt Minh chia sẻ trong bài viết Nhà văn có cần đi thực tế sáng tác? rằng:
“Nếu không đi thực tế ở Tây Bắc, Nguyễn Tuân sẽ không có tùy bút “Sông Đà” nổi tiếng nhất sự nghiệp của ông sau năm 1945. Không đi theo bộ đội giải phóng Tây Bắc thì Tô Hoài sẽ không có “Truyện Tây Bắc”, mà ấn tượng nhất là “Vợ chồng A Phủ” nhiều năm vào đề thi phổ thông, và không có những năm tháng đi thực tế nông thôn thì ông cũng không có tiểu thuyết “Ba người khác”. Nhà văn Võ Huy Tâm nếu không quay lại vùng mỏ than Quảng Ninh đội mũ thợ lò, thì sẽ không có tiểu thuyết “Những người thợ mỏ”. Nguyễn Khải không đi thực tế các nông trường Điện Biên sẽ không có “Mùa lạc” để rồi làm say đắm bao nhiêu thế hệ thầy trò và cũng làm “khốn khổ” hàng triệu học sinh phổ thông thi tốt nghiệp v.v…”
Nghĩa là nhiều tác giả lớn của nước ta cũng rất chú trọng vào quá trình thực nghiệm. Họ đi nhiều, đi để sống và đi để viết. Nhờ những chuyến đi này, sự mô tả và những câu chuyện, những con người trong các tác phẩm của họ được trau chuốt sinh động, gần gũi với thực tế đời sống.
Nhà văn nước ngoài:
Các bậc thầy văn chương của thế giới cũng xem việc viết lách như một cuộc thử nghiệm để tìm ra những chân trời mới cho việc sáng tạo.
Ernest Hemingway là người luôn tìm kiếm cách cắt gọt tối đa khi viết. Hemingway không ngừng thử nghiệm việc lược bỏ các tính từ và trạng từ để xem câu văn có thể chịu tải được bao nhiêu cảm xúc chỉ bằng danh từ và động từ. Mỗi truyện ngắn của ông là một cuộc thí nghiệm về “độ nén” của ngôn ngữ, dẫn đến sự ra đời của thuyết tảng băng trôi mà chúng ta biết đến rộng rãi.
Haruki Murakami thì nổi tiếng với việc thử nghiệm viết chương đầu tiên của cuốn “Lắng nghe gió hát” bằng tiếng Anh trên máy đánh chữ cũ, mặc dù khả năng tiếng Anh của ông lúc đó còn hạn chế. Mục tiêu của việc này là ông muốn “ép” mình phải sử dụng những câu văn ngắn, đơn giản, loại bỏ sự rườm rà của tiếng Nhật truyền thống. Sau đó, ông dịch ngược lại tác phẩm sang tiếng Nhật. Kết quả là ông đã tìm ra một phong cách văn chương hoàn toàn mới, hiện đại và tối giản.
Tư duy thực nghiệm là quá trình liên tục: Thử > Quan sát kết quả > Học hỏi > Điều chỉnh > Thử lại.
Trên thực tế, chính mình cũng là người luôn ứng dụng tư duy thực nghiệp trong quá trình viết lách và dạy học.
* Với việc viết:
– Thử đặt các tiêu đề và phần dẫn (câu hook) khác nhau để tìm ra lựa chọn hiệu quả nhất cho 1 bài viết
– Thử các cách diễn đạt khác nhau cho cùng 1 nội dung (1 ý) để xem cách nào phù hợp hơn
– Đặt giả thuyết điều gì sẽ xảy ra nếu mình/nhân vật làm hoặc không làm gì đó
– Thay đổi cách truyền tải thông điệp cuối bài để tạo được ấn tượng mạnh nhất
– Đăng các dạng nội dung khác nhau trên FB để đánh giá mức độ tiếp cận và lượng tương tác
…
* Với việc dạy viết:
– Cập nhật tài liệu học hàng năm dựa trên quan sát các khoá học thực tế và phản hồi của học viên
– Thay đổi hình thức học phù hợp với người dạy và đáp ứng được nhu cầu học tập của học viên
– Thử nghiệm nhiều loại bài thực hành với yêu cầu và mục đích khác nhau trong mỗi khoá học
– Mở các chương trình ngắn hạn như workshop, masterclass và các sản phẩm như ebook, workbook dành cho những người muốn học viết mà chưa tham gia vào khoá học được hoặc người muốn tìm hiểu sâu vào 1 nội dung cụ thể
…
Để rèn luyện tư duy thực nghiệm, bạn nên xem tác phẩm như một bộ máy được lắp ghép từ nhiều linh kiện. Thay vì thay đổi toàn bộ, bạn hãy thử nghiệm với từng “linh kiện” để quan sát sự khác biệt và đưa ra lựa chọn cuối cùng.
* Thực nghiệm với ngôi kể:
Đây là thí nghiệm mạnh mẽ nhất để thay đổi cách tiếp cận của độc giả với câu chuyện.
Ví dụ: Kể lại một sự việc gây tranh cãi qua 3 góc nhìn:
– Ngôi thứ nhất, xưng “tôi”: Có thể bộc lộ nội tâm sâu sắc nhưng thường mang tính chủ quan, phiến diện.
– Ngôi thứ ba hạn tri, xưng “tên nhân vật, anh ấy, cô ấy…: Chỉ tập trung vào suy nghĩ của một người nhưng giữ khoảng cách khách quan hơn.
– Ngôi thứ ba toàn tri: Nhìn thấu suy nghĩ của tất cả nhân vật và biết được mọi bối cảnh trong tác phẩm.
* Thực nghiệm với kết cấu:
Thời gian trong tác phẩm không nhất thiết phải chạy thẳng từ quá khứ đến tương lai mà có thể “nhảy cóc”. Thử nghiệm các kết cấu khác nhau sẽ ảnh hưởng đến sự tò mò và kịch tính của câu chuyện.
Ví dụ:
– Kết cấu đảo ngược: Bắt đầu bằng cái kết rồi mới đi tìm nguyên nhân.
– Kết cấu vòng tròn: Kết thúc truyện bằng đúng hình ảnh hoặc yếu tố đã xuất hiện ở phần mở đầu.
– Kết cấu phân mảnh/dòng ý thức: Đan xen giữa hiện tại và các mẩu ký ức rời rạc.
* Thực nghiệm với nhịp điệu:
– Cắt gọt như Hemingway: Ép bản thân cắt số từ của một tác phẩm hay một đoạn xuống mà vẫn phải giữ nguyên ý nghĩa. Hãy thử bỏ hết tính từ và trạng từ, chỉ dùng danh từ và động từ mạnh.
– Mô tả như Márquez: Chọn một chi tiết bình thường và thử mô tả nó bằng những từ ngữ cường điệu, huyền ảo hoặc biến nó thành một nhân vật có linh hồn.
– Thay đổi vị trí của các dấu câu và độ dài của câu: tạo ra nhịp điệu khác nhau trong câu văn.
* Thực nghiệm với nhân vật:
Thay đổi bản chất và một phần câu chuyện của nguyên mẫu để thoát khỏi sự lệ thuộc vào đời thực. Điều này giúp bạn đạt đến sự tự do mà Murakami nhắc tới – khi nhân vật không còn là người quen, bạn có thể cho họ làm bất cứ điều gì.
– Thử nghiệm hoán đổi: Nếu nguyên mẫu đời thực là một người đàn ông quyền lực, hãy thử viết về một đứa trẻ yếu thế trong cùng một tình huống đó.
– Thử nghiệm phản diện: Thử viết câu chuyện dưới góc nhìn của người mà bạn ghét nhất ngoài đời. Hãy cố gắng tìm ra “lý lẽ” cho hành vi của họ.
* Thực nghiệm với bối cảnh:
bối cảnh có thể khiến cho nhân vật phải bộc lộ những nét tính cách mà ở đời thực họ chưa bao giờ thể hiện.
Thử nghiệm dịch chuyển: Đưa một cuộc đối thoại có thật từ bàn trà gia đình vào một bối cảnh hoàn toàn khác, ví dụ: trên một con tàu vũ trụ, giữa một trận chiến lịch sử…
* Thực nghiệm với kết thúc:
Thử nghiệm “cái c h ế t của tác giả” giúp bạn hiểu rõ thông điệp thực sự bạn muốn gửi gắm là gì: Viết 3 cái kết khác nhau cho cùng một câu chuyện:
– Một kết thúc có hậu.
– Một kết thúc dở dang.
– Một kết thúc bi thảm hoặc gây sốc.
Điểm chung của các nhà văn lớn là không đợi đến khi có một “kiệt tác hoàn hảo” trong đầu mới viết. Họ bắt tay vào những cuộc thử nghiệm nhỏ về góc nhìn, về ngôn ngữ, về cấu trúc, về diễn đạt…, chấp nhận rủi ro thất bại để cuối cùng tìm ra được một đáp án mang đến cho bản thân sự hài lòng.
Trong các khoá học viết, mình vẫn luôn tạo không gian cho học viên được thử nghiệm các phiên bản khác nhau của cùng một bài thực hành. Từ bài làm ban đầu, chúng mình đưa ra nhận định, phân tích cái hay cái còn làm tốt hơn được nữa rồi gợi ý cho người học nên làm như thế nào để nâng chất lượng bài lên hơn. Với tài liệu và hình thức học, chúng mình cũng cập nhật và đổi mới thường xuyên để quan sát hiệu quả dạy và học. Từ đó chọn ra được những gì phù hợp nhất với học viên,
Để phát triển bộ tư duy về viết lách, bạn hãy tham gia vào khoá học viết Tự do Biểu hiện (khoá căn bản) hoặc khoá Viết tản văn đăng báo (khoá chuyên sâu) sẽ khai giảng lần lượt ngày 4/3 và 6/3/2026.
Mình gửi bạn lịch khai giảng cụ thể tất cả các khoá học viết của Hoà Lương trong năm 2026 ở đây luôn nha. Hẹn gặp bạn trong chương trình học!
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
