Những bài học mình nhớ rõ nhất trong 4 năm ôn thi học sinh giỏi văn quốc gia không nằm trong các tiết giảng mà trong lời căn dặn của các cô mỗi lần mình mắc lỗi.
Từ năm lớp 9 tới năm lớp 12, mình có 3 lần đi thi Văn, cả 3 lần đều giành được giải thưởng: 1 Giải Ba HSG Văn cấp tỉnh năm lớp 9, 1 Giải Nhất trong cuộc thi Olympic liên trường và 1 Giải Ba HSG Văn cấp quốc gia.
Đây là điều mình không thể ngờ vì trước đó, lúc còn học ngoài Bắc, mình thuộc đội tuyển HSG môn Lịch sử. Bước ngoặt chuyển trường năm cuối cấp 2 đã đưa mình đến một con đường khác – con đường dẫn tới công việc viết lách ngày hôm nay.
Năm lớp 9, mới vào nam được vài ngày, mình theo bạn đến trường nhập lớp rồi tham gia 1 tháng học hè với 3 môn Toán – Văn – Anh. Một tháng học thật sự ngắn ngủi, thế mà không hiểu với suy nghĩ như thế nào, vào học kỳ I, cô Thu dạy Văn đã chọn mình để ôn thi học sinh giỏi Văn. Ký ức có những khoảng mơ hồ nên mình không ấn tượng gì với kỳ thi cấp huyện, chỉ nhớ là mình từng có giải HSG Văn cấp tỉnh. Giải thưởng ấy đã mang đến niềm vui cho cô trò mình và cũng là bước ngoặt định mệnh đưa mình đến con đường của một người vừa viết lách vừa dạy viết sau gần 20 năm.
Ngày đó, những buổi chiều nắng chói chang gắt gỏng rọi vào căn phòng thấp gần phòng Ban giám hiệu, cô dạy mình cách phân tích một tác phẩm, cách viết bài văn nghị luận văn học rồi nghị luận xã hội. Mình học hành trên lớp đã nhiều môn nên thực lòng ôn thi cũng không quá chăm ngoan, chỉ nhớ cô đã in ra nhiều tài liệu A4 để mình đọc thêm. Trong đó có cả những nội dung về lý luận văn học mà hồi đó mình chưa thể nào hiểu hết. Điều mình cảm thấy bản thân giỏi nhất lúc bấy giờ chính là có thể thuộc lòng những bài thơ, những đoạn văn rất nhanh và hiểu được những bài giảng của cô trên lớp. Thế nên với nghị luận văn học, nhất là phân tích thơ, câu chữ của mình cứ tự nhiên tuôn ra trên ngòi bút mà không cần phải nghĩ suy quá nhiều. Nhưng với tác phẩm truyện và bài nghị luận xã hội thì khác. Vốn mạnh về văn phong hơn logic, 2 dạng bài này đã khiến mình mất nhiều thời gian để hiểu được cơ bản.
Bây giờ nghĩ lại, có lẽ khi đó chọn một học sinh mới chuyển trường vào được vài tháng để đi thi HSG Văn cũng là sự đặt cược liều lĩnh của cô Thu. May là mình đã không làm cô thất vọng! Cũng nhờ cô, mình đã xoá bỏ được mặc cảm với những con 7 môn Văn và những lời nhận xét từng khiến mình tin rằng mình đã không giỏi Văn như mẹ của cô giáo cũ.
Mình nhớ có một lần cô cho bài nghị luận về Bác Hồ. Mình đã liệt kê vanh vách các sự kiện quan trọng trong cuộc đời cách mạng của Bác cùng với các cột mốc lịch sử. Thế nhưng cả bài toàn là “điểm danh”, dù chi tiết song hoàn toàn không phải là văn nghị luận. Tình hình cả lớp không khá hơn khi điểm 0, điểm 1 bước đều. Mình với Ánh đều được 4 điểm nhưng cô bảo 2 đứa mình trái ngược nhau. Mình nhớ rõ các sự kiện mà viết kể chuyện còn Ánh viết văn nghị luận nhưng thông tin về Bác không nhiều. Đó là lần đầu tiên mình thấy con 4 lại là điểm cao nhất trong một bài kiểm tra Văn.
Chính lời nhận xét của cô giúp mình nhận ra khi viết cần bám sát vào thể loại, hiểu mục đích và yêu cầu của nó để thể hiện cho đúng. Viết nghị luận cần nêu được quan điểm rõ ràng, có luận điểm – luận cứ – luận chứng đầy đủ để thuyết phục được người đọc tin vào những gì ta nói. Còn viết nghị luận phê bình ngoài kiến thức về tác phẩm, tác phẩm lại cần cả sự liên hệ mở rộng với các tác phẩm khác cùng chủ đề, các tác giả khác cùng thời và cảm nhận của bản thân người viết.
Bài học thứ 2 từ cô Thu khi dạy mình viết văn chính là điều mà đến giờ mình vẫn dùng trong nghề dạy viết. Cô là người đầu tiên nói với mình không được cẩu thả khi viết. Hồi đó, mình là học sinh nên toàn bộ đều viết tay. Chữ mình được cô khen trước cả lớp là sạch đẹp, cách trình bày đẹp mắt, có phân cấp thông tin để dễ nhận diện. Vậy nhưng khi chỉ có 2 cô trò, cô thủ thỉ với mình là mình thường đặt dấu của từ không đúng chỗ. Ví dụ như dấu “^” phải nằm ngay ngắn trên chữ “a” để thành chữ “â” chứ không phải nằm ở chữ cái cuối cùng của từ. Ngay cả các thanh điệu sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng cũng cần được đánh đúng vị trí của nguyên âm. Vì viết nhanh nên mình thường không chú ý đến việc chúng nằm sai chỗ. Nhưng chỉ một lần cô nhắc, mình đã nhớ tới giờ. Giờ đánh máy đã có hệ thống lo phần này song mình vẫn để ý nếu trong bài làm, học viên của mình có đặt sai vị trí của các dấu.
Tiếp theo, cô dạy mình làm thế nào để viết một câu văn bay bổng và giàu nhạc tính. Suốt những năm học trước đó và sau đó, mình chưa từng nghe thầy cô nào nói về chất nhạc trong câu văn. Chỉ có cô Thu là người dạy mình đừng để tình trạng lặp từ khi không phải phép điệp ngữ xảy ra trong câu và mình nên viết những từ cùng vần trong cùng một câu, đọc lên sẽ có nhạc điệu hay hơn rất nhiều. Những kỹ thuật này đã được mình chia sẻ trong các khoá học viết của bản thân. Tuy chúng đơn giản thôi nhưng rất hiệu quả. Nhiều học viên của mình nhận thấy câu văn họ viết đã có âm điệu khác hẳn khi thử dùng các kỹ thuật này. Mình cũng đã tìm hiểu thêm và bổ sung thêm nhiều kỹ thuật cụ thể khác để mở ra cho học viên nhận thức về việc viết văn có tính nhạc và chất thơ. Tiêu biểu nhất là trong 2 khoá Viết tản văn đăng báo và Thư tình – Tình thơ.
Năm ấy, với sự dìu dắt của cô, mình lần đầu tiên được Giải Ba trong kỳ thi học sinh giỏi Văn cấp tỉnh, lần đầu có lúc được 4 điểm 10 môn Văn và tốt nghiệp THCS với tấm bằng loại Giỏi.
Lên lớp 10, vì điểm thi Văn đầu vào THPT của mình khá cao và cũng từng được giải HSG Văn nên cô Lan Dzi đã chọn mình vào đội tuyển ôn thi HSG Văn để lớp 12 “chinh chiến”. Khi đó mình vừa bất ngờ vừa sung sướng vì được ôn hẳn 3 năm, không phải chỉ vài tháng như năm lớp 9 nữa. Cô Lan Dzi vui tính, dễ thương, dạy rất dễ hiểu nhưng cô cũng là người có nguyên tắc riêng. Với cô Dzi, mình có 2 kỷ niệm, cũng là 2 bài học viết văn mà đến giờ, sau 17 năm, mình vẫn còn nhớ như in.
Kỷ niệm đầu tiên là vừa vào năm học mới, cô đã cho tụi mình làm bài tập viết văn ở nhà. Mình không còn SGK cũ nên không nhớ rõ ở tuần nào và đề cụ thể ra sao nhưng vẫn nhớ mình đã viết về chú gà trống chọi “hết thời” tự kể lại thời oanh liệt của mình. Nhờ quan sát em trai nuôi và chăm gà chọi ở quê nên mình viết mọi thứ rất chi tiết và nhập tâm. Bài văn đó của mình dài 6 cặp giấy vở học sinh. Cô giáo cho mình 9,5 điểm. Mình không hỏi cô vì sao không được 10 vì điểm 10 môn Văn cho 1 bài viết hoàn toàn thật sự là xa xỉ. Nhưng cô đã chủ động nói với mình rằng mình viết rất hay, có điều cô vẫn trừ của mình 0,5 điểm vì mình có 2 lỗi chính tả. 2 lỗi ấy tuy có vẻ không đáng kể nhưng việc cô trừ điểm sẽ giúp mình nhớ rằng mình không được cẩu thả khi viết và không được qua loa khi biên tập. Bởi nếu không phải 2 từ sai chính tả ấy, cô đã sẵn sàng cho mình điểm 10 vốn được nhiều người mặc định là không thể có trong môn Văn.
Nếu bây giờ đọc được bài này, chắc các học viên của mình sẽ hiểu sự tỉ mỉ, thủ công và cần mẫn hàng giờ để sửa từng từ từng câu của mọi người xuất phát từ đâu. Mình không rõ những thầy cô ôn thi HSG văn khác thì thế nào nhưng các cô dạy mình thực sự đã cho mình nhiều bài học thực tế đáng giá mà 10 năm, 20 năm và sau này nữa, mình cũng sẽ không quên.
Bài học quan trọng thứ hai mà cô Lan Dzi dạy mình là về quan sát và trải nghiệm. 2 từ khoá đơn giản này đã thay đổi toàn bộ cách mình nhìn cuộc đời sau đó chứ không chỉ là cách mình viết văn. Cô lấy ví dụ đơn giản nếu nói ớt cay, chanh chua thì một đứa trẻ không thể nào hiểu được và cũng sẽ không tin. Chỉ cần cho chúng cắn vào thôi, chúng sẽ nhớ và không đòi nữa. Đó chính là trải nghiệm. Và ta cũng phải nhìn thật kỹ mới biết quả ớt chín có màu đỏ, vỏ trái trơn láng, hình dáng thuôn dài nhọn dần ở đầu trái. Đó chính là quan sát.
Trong viết lách, nếu không quan sát thì không có chất liệu để viết, không biết mô tả thế nào. Bài văn về con gà trống của mình chi tiết như vậy cũng là nhờ mình đã quan sát cẩn thận cách em trai mình chăm sóc con gà cưng của nó. Còn về trải nghiệm, cô nói có những chuyện phải tự bản thân trải qua mới có thể cảm nhận rõ ràng, mới đồng cảm được với người khác khi nghe họ kể hay đọc câu chuyện của họ.
Đến khi dạy viết, mình phát triển thêm bộ từ khoá này thành Quan sát – Trải nghiệm – Chiêm nghiệm và chia sẻ với học viên các khoá. Quan sát giúp mọi người nạp dữ liệu, ghi nhớ các thông qua qua những giác quan. Trải nghiệm để tự mình cảm nhận các cảm giác. Chiêm nghiệm để nhìn lại, để soi xét, để rút ra thông điệp và bài học. 3 hành động này là cần thiết và phải được thực hành liên tục, thường xuyên nếu muốn trở thành một người viết tốt, viết hay. Và chính chúng cũng sẽ từ từ nuôi dưỡng bạn thành một con người hoà điệu được vào đời sống để thấu hiểu nó và sống chân thật hơn, sâu sắc hơn bạn đã từng.
Nếu như năm lớp 9 và lớp 10, cô giáo dạy Văn mình ở lớp cũng là người ôn thi HSG Văn cho mình thì năm lớp 11 và 12, mình học văn lần lượt với cô Minh Hiền và thầy Thức trong khi cô Mỹ Dung là người ôn thi. Điều này cũng làm khó cho cô trò mình nhiều vì mình không được học Văn trực tiếp với cô theo thời khoá biểu hàng tuần, cũng không có thời gian học riêng nhiều.
Ký ức mình nhớ về cô Dung là cảm giác cô lúc nào cũng bận rộn nhưng rất nhiệt tình. Năm mình học lớp 12, cô Dung hình như đang là tổ trưởng tổ chuyên môn của trường THPT Bến Cát, không biết mình nhớ đúng không. Cô lúc nào cũng tất bật với việc dạy và các vai trò khác của một giáo viên, một chủ nhiệm lớp. Thế nhưng cô đã chuẩn bị cho mình và các bạn trong đội tuyển rất nhiều tài liệu để có thể đọc thêm sau giờ học.
Trong những tài liệu đó, mình ấn tượng nhất mà cũng “ngán” nhất chính là các xấp giấy in về lý luận văn học. Là học sinh cấp 3 nên chúng mình không học LLVH như sinh viên chuyên ngành mà chỉ tiếp cận ở góc độ các câu nói “vĩ đại” của những nhà văn “vĩ đại” và đọc các bài phân tích về chúng của những anh chị đã từng được giải cao trong các kỳ thi HSG trước đó.
Những câu nói kinh điển của các vị mà mình còn nhớ một số là:
“Lý thuyết thì xám xịt còn cây đời mãi mãi xanh tươi.” – câu nói của Mephistopheles, con quỷ trong vở kịch Faust. Eine Tragödie thể hiện rất rõ quan điểm của tác giả – thi hào Đức Johann Wolfgang von Goethe.
“Sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là một sự bất lương rồi. Nhưng sự cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện.” – câu nói của nhân vật Hộ, một nhà văn và cũng là nguyên tắc làm nghề của tác giả Nam Cao được phản ánh trong tác phẩm “Đời thừa”.
Ngoài ra, chúng mình cũng được cô giới thiệu nhiều câu nói khác nữa. Câu nào nghe cũng hay nhưng vì là còn khá nhỏ, cũng chưa tiếp cận với nền văn học rộng lớn ngoài kia, mình không thể nào hiểu hết được chúng, cũng cảm thấy thật khó để có thể nghị luận về chúng và liên hệ vào những tác phẩm đã được học trước đó.
Như trong bài chia sẻ trước đó, mình vốn được nhận xét là có màu văn riêng dễ nhận diện nhưng không phải là học sinh mạnh về tư duy logic. Những bài nghị luận về một câu nói kinh điển của các nhà văn hay một vấn đề xã hội bao giờ cũng làm khó mình hơn bài nghị luận tác phẩm văn học.
Dẫu vậy, nhờ có sự kiên nhẫn động viên của cô, chúng mình đã học được rất nhiều câu phát ngôn sâu sắc của các tác giả lớn. Ngày đó còn bé, mình không hiểu rõ, cũng chưa thể vận dụng được nhiều. Thế nhưng bây giờ, khi cũng là một cô giáo, một người viết hàng ngày, mình nghiệm ra chúng giống như kim chỉ nam về nghề và đạo đức làm nghề mà người cầm bút nên ghi lòng tạc dạ.
Là một người viết, sự am hiểu về các kiến thức xã hội, sự tìm tòi với chuyên môn đặc biệt cần thiết. Nhưng trước khi là người viết, chúng ta là một con người bình thường. Trước khi viết, ta cần phải “sống” đã. Sống là gì thì mỗi người mỗi định nghĩa. Với cá nhân mình, sống không phải là một hành động mà là vô số hành động diễn ra liên tục, vừa có sự lặp lại nhưng ở một góc độ khác, biên độ khác vừa có nhiều cái mới mẻ không lường trước được. Để sống “sâu” hơn, mình áp dụng bộ 3 hành động quan sát – trải nghiệm – chiêm nghiệm đã nhắc đến ở trên. Điều này giúp mình không chỉ sống với những trải nghiệm của chính mình mà còn cho phép mình được nhìn thấy, được đồng cảm với những câu chuyện của người khác rồi sử dụng chúng làm chất liệu trong các tác phẩm và chương trình học của bản thân.
Là một người viết, ngoài “chuyên môn” càng cần giữ được nguyên tắc làm nghề. Mình không dám dùng từ đạo đức vì nghe thật nhạy cảm nhưng mình tin rằng những nguyên tắc và những ranh giới sẽ làm cho công việc nhặt chữ ghép câu của mình, của bạn được minh bạch, trong sáng và thăng hoa hơn. Từ xưa đến nay, chúng ta đã nghe nhiều về đ ạ o văn, về ă n c ắ p ý tưởng và bài xích chúng. Ta cũng biết không nên cẩu thả trong viết lách vì đó là ta đang thiếu tôn trọng với chính mình, với người đọc. Còn trong bối cảnh ngày nay, kiểm soát việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong sáng tác văn chương cũng là điều đáng báo động với người cầm bút, dù là chuyên nghiệp hay chỉ mới đang tập tành viết lách.
Viết không đơn thuần là đưa ý nghĩ ra thành câu chữ mà nó là cả một quá trình được vận hành tuần tự, liên tục bên trong não bộ để có thể:
Tiếp nhận dữ liệu
Phân tích thông tin
Khát quát thành quan điểm, nhận định
Chọn lọc cách diễn đạt
Biểu hiện thành chữ trên văn bản
Tác động đến người đọc
Nếu con người không phải là hạt nhân cốt lõi của quá trình này, không kiểm soát được từng khâu vận hành thì chính họ sẽ xa rời với tác phẩm mang tên mình và bỏ qua điều đáng giá nhất của một người cầm bút – cảm giác lâng lâng xúc động, sự háo hức khác thường và khoảnh khắc thăng hoa xuất thần cùng con chữ.
Sau gần 20 năm, đi qua nhiều những công việc khác nhau, cuối cùng mình lại về với nghề viết, với công việc sư phạm giống như các thầy cô mình ngày xưa. Trong đời học Văn của mình không chỉ có cô Thu, cô Lan Dzi hay cô Mỹ Dung nhưng trong 4 năm ôn thi HSG Văn quốc gia, các cô là những người đã chia sẻ với mình nhiều bài học thực tế và sâu sắc. Mình biết ơn tất cả các thầy cô dạy Văn của mình vì đã góp phần làm nên mình của hôm nay.
Những lời căn dặn của các cô khi mình mắc lỗi, dù nhỏ xíu hay nghiêm trọng trong bài kiểm tra môn Văn những năm học trò đã cho mình kinh nghiệm thực chiến, kiến thức thực tế và cả những nguyên tắc làm nghề để mình không chỉ viết được mà còn dạy được người khác cách viết, cách trân trọng từng câu chữ.
Câu nói nhất thời của các cô trong khi giảng dạy vậy mà lại là kim chỉ nam giúp mình thực sự trở thành một học sinh giỏi Văn cấp quốc gia, thành sinh viên ngành Văn và giờ là cô giáo dạy viết của rất nhiều người đã và đang muốn học viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
Quả thực là có những khoảnh khắc trong đời, một câu nói cũng đủ làm ta thay đổi. Bạn có thấy vậy không?
Mình gửi bạn lịch khai giảng cụ thể tất cả các khoá học viết của Hoà Lương trong năm 2026 ở đây luôn nha. Hẹn gặp bạn trong chương trình học!
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
