Nói “tản văn chỉ dành cho người mộng mơ” cũng giống như dùng máy ảnh cao cấp chỉ để chụp hoa lá. Bạn đang lãng phí một công cụ tư duy và biểu đạt mạnh mẽ vì mang định kiến hẹp hòi.
Từ lâu nay, tản văn vẫn bị nhiều người vô tình đóng khung trong một định nghĩa hẹp rằng chỉ có những tâm hồn mơ mộng, những người ưa lãng mạn mới chọn thể loại này để viết hay để đọc.
Trong dòng chảy văn học Việt Nam, tản văn cùng các thể gần gũi như tùy bút, tạp văn, ký… chưa bao giờ bị giới hạn chỉ là nơi gửi gắm tâm tư của những người giàu xúc cảm. Nhiều cây bút lớn đã sử dụng thể loại này như một lăng kính mổ xẻ đời sống, một cách thức lưu giữ những giá trị văn hóa và một phương pháp rèn luyện tư duy ngày càng sắc bén.
Những sáng tác của Nguyễn Tuân được nhiều nhà phê bình nghiên cứu nhận định là đỉnh cao của tư duy thẩm mỹ và sự uyên bác. Ông dùng tùy bút và tản văn để phô diễn tri thức về địa lý, lịch sử, quân sự cho đến hội họa, điện ảnh. Người ta đọc văn của ông không chỉ để thưởng thức hay giải trí mà còn là để chiêm nghiệm về cái đẹp, về sự khắt khe, cầu toàn. Qua những ghi chép sắc sảo trong “Tùy bút Sông Đà” hay “Vang bóng một thời”, ông đã chứng minh rằng những tác phẩm văn xuôi ngắn vẫn có thể đạt đến độ sâu sắc và dung lượng tri thức không kém gì những pho tiểu thuyết đồ sộ.
Sơn Nam thì dùng tản văn để bảo tồn các giá trị về địa chí và văn hóa vùng miền. Được mệnh danh là “nhà Nam Bộ học”, Sơn Nam dùng tản văn và tạp văn như thứ công cụ đắc lực để nghiên cứu và diễn giải dân tộc học. Lối viết của ông mộc mạc nhưng chứa đựng vốn sống mênh mông. Trong những sáng tác của mình, ông ghi lại các tập quán, nếp sinh hoạt, lịch sử khai phá của con người trên vùng đất phương Nam. Những “Hồi ký Sơn Nam”, “Gốc cây, cục đá và ngôi sao. Danh thắng miền Nam”, “Đi và nhớ”,… chính là kho lưu trữ bằng chữ viết để chống lại sự lãng quên của thời gian, giữ gìn những bản sắc văn hóa cho thế hệ sau.
Phan Thị Vàng Anh lại khác. Cô viết nhưng tản văn có tính phản biện cao, tinh gọn và sắc sảo. Cô cũng là cái tên điển hình đập tan định kiến tản văn là mộng mơ, uỷ mị. Các tập tạp văn “Nhân trường hợp chị Thỏ Bông”, “Ghi chép nhỏ của người cưỡi ngựa”,… cực kỳ ngắn gọn, lạnh tanh, bóc tách những thói hư tật xấu, sự ngụy biện và tâm lý đám đông trong xã hội hiện đại bằng thứ tư duy logic và tỉnh táo đến kinh ngạc. Tản văn dưới ngòi bút của cô không còn là tiếng nói rung động khẽ khàng của nỗi buồn như người ta vẫn thường mặc định mà đã trở thành một lưỡi dao sắc giải phẫu tâm lý xã hội.
Nếu bạn đang tìm kiếm những tản văn tri thức và văn hóa đô thị thì hãy thử đọc các tác phẩm “Con giai phố Cổ”, “Đàn bà uống rượu”, “Giọng của phố”,… của Nguyễn Việt Hà. Ông sử dụng tản văn như một không gian đối thoại đầy trí tuệ. Trong sách của ông, những kiến thức văn học đông tây kim cổ được viết với sự sành sỏi, hóm hỉnh của một người quan sát đời sống Hà Nội trong nhiều chục năm. Văn của ông đòi hỏi người đọc phải tư duy, bóc tách nhiều tầng nghĩa và nhận diện những dịch chuyển văn hóa ẩn sau nhịp sống đô thị.
Nguyễn Ngọc Tư thì đã quá quen thuộc với độc giải qua các tản văn về triết lý nhân sinh và nỗi niềm thời cuộc. Bên cạnh những truyện ngắn đã làm nên tên tuổi, những cuốn tản văn như “Yêu người ngóng núi”, “Ngày mai của những ngày mai”, “Gáy người thì lạnh”, “Hành lý hư vô”, “Tiếng gọi chân trời”,… cũng thể hiện nhãn quan sinh thái và nhân sinh quan sâu sắc của cô. Cô mượn những câu chuyện nhỏ ở vùng đồng bằng sông Cửu Long để bàn về sự biến đổi khí hậu, sự rạn nứt trong mối quan hệ giữa người với người hay cái giá đắt đỏ của sự phát triển. Tản văn của chị đánh thức sự thấu cảm và tư duy phản tư nơi người đọc.
Sự hiện diện của những tên tuổi lớn, những tản văn giàu giá trị ở Việt Nam chưa bao giờ thiếu đi sức mạnh của trải nghiệm đời sống, của trí tuệ, chiều sâu văn hóa và tính phản biện xã hội. Bởi vậy nên độ sâu của tản văn không nằm ở thể loại mà nằm ở tư duy của người cầm bút.
Những hiểu nhầm về tản văn hình thành qua nhiều năm bởi sự thiếu thốn về mặt truyền thông, thói quen tiếp nhận và tâm lý của người đọc lẫn người cầm bút.
Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, thị trường xuất bản chứng kiến sự lên ngôi của hàng loạt tập sách dán nhãn tản văn nhưng thực chất chỉ là tập hợp của những dòng “quote” ngắn, những đoạn văn, bài văn vu vơ thiếu chiều sâu trải nghiệm. Các dòng văn vuốt ve cảm xúc bùng nổ trên mạng xã hội vô tình khiến độc giả đánh đồng viết tản văn nghĩa là viết những câu buồn buồn, những dòng lãng mạn nhẹ nhàng. Quá trình thương mại hóa tản văn mang màu sắc sến sẩm đó đã đẩy những người có tư duy mạch lạc, thích sự thực tế lựa chọn xa rời thể loại này ngay cả trước khi tìm hiểu về nó.
Nhiều người nhầm tưởng sự sâu sắc trong tản văn nghĩa là phải nuông chiều nỗi buồn. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: Sự ủy mị là đẻ cho cảm xúc cá nhân bị thả trôi vô định, dùng mỹ từ nhằm tô vẽ những trải nghiệm hời hợt, thiếu đi sức mạnh của trí tuệ; sự lắng đọng là năng lực tĩnh lặng để quan sát, đào sâu vào bản chất sự việc bằng tinh thần điềm tĩnh, thấu đáo và đề cao sự chân thật.
Tản văn hay thực sự là những tác phẩm bắt nguồn bằng những lắng đọng tâm tư của người cầm bút chứ không phải là dung túng một tâm hồn ủy mị.
Nhật ký cá nhân hay các “status” than vắn thở dài trên mạng xã hội chỉ là cách chúng ta xả cảm xúc rất riêng tư nên thường không được viết theo những tiêu chí cụ thể của văn học, cũng không được gọt dũa nên nó có thể cũng không mang đến giá trị chung nào cho cộng đồng. Ngược lại, khi viết tản văn đúng nghĩa, tác giả dùng cái tôi cá nhân để chạm đến cái ta của cộng đồng. Việc đánh đồng tản văn với những dòng nhật ký cảm xúc một cách dễ dãi sẽ khiến bạn lầm tưởng rằng thể loại này hời hợt, thiếu chiều sâu.
Chữ “tản” trong tản văn dễ gợi liên tưởng đến sự tản mạn, tản mát, rời rạc. Không ít người nghĩ viết tản văn là gặp đâu viết đó, nghĩ gì gõ nấy hoàn toàn ngẫu hứng và không cần phải tư duy cho phức tạp. Thực tế thì ngược lại: tản văn càng tự do về hình thức bao nhiêu, người viết càng cần tư duy logic bấy nhiêu để gom những quan sát tản mát lại thành một tác phẩm có cấu trúc chặt chẽ và truyền tải một thông điệp trọn vẹn.
Chúng ta thường dễ công nhận giá trị của tiểu thuyết vì nó có cốt truyện, có kịch tính hoặc công nhận các bài luận học thuật vì nó có hệ thống logic rõ ràng. Tản văn với đặc tính tự do, không gò gò vào bất kỳ khuôn mẫu cố định nào thường bị xem nhẹ là “viết linh tinh”. Thế nhưng, đặc điểm tự do trong tản văn càng đòi hỏi người viết phải can đảm và bản lĩnh. Bởi vì với tản văn, bạn không thể trốn sau câu chuyện hư cấu hay những lý thuyết khô khan mà phải đứng trước người đọc bằng chính góc nhìn và vốn sống chân thực của bản thân.
Từ phổ thông, chúng ta đã quen với 2 dạng bài chính: Nghị luận với hệ thống luận điểm rập khuôn và Tập làm văn theo mẫu. Tản văn hiếm khi được dạy như công cụ rèn luyện tư duy quan sát hay biểu đạt cá nhân. Hệ quả là khi lớn lên, những ai không thích sự khô khan của văn nghị luận sẽ mặc định đẩy tất cả các dạng bài tự do còn lại vào ô “lãng mạn, sến sẩm”.
Truyền thông cũng vô tình tạo ra một suy nghĩ sai lệch rằng tản văn là sân chơi của các cô gái trẻ viết về tình yêu sướt mướt hay nỗi buồn tuổi 20. Định kiến này vô tình đẩy những người đàn ông, người làm chuyên môn hay người trưởng thành ra xa thể loại này vì họ ngại bị xem là thiếu chín chắn hoặc quá yếu đuối, không thực tế.
Khi thiếu hiểu biết về thể loại và có những hiểu lầm ở diện rộng, chúng ta khó nhìn ra bản chất thực sự của tản văn – một hình thức viết đòi hỏi cả sự nhạy cảm của tâm hồn lẫn sự tỉnh táo của trí tuệ.
Để không bỏ lỡ năng lực biểu đạt tuyệt vời của tản văn, chúng ta cần trả nó về đúng với bản chất đa dạng vốn có. Tản văn thực chất đa dạng hơn bạn nghĩ và có thể linh hoạt chuyển hóa trên các nền tảng số hiện đại.
+ Tản văn trữ tình: Người viết ghi lại những rung động cảm xúc tinh tế của tâm hồn trước thiên nhiên, thời gian, ký ức hay con người. Nó không đồng nghĩa với tiêu cực hay than vắn thở dài mà là cách thể hiện đời sống tinh thần của người viết nhằm gửi gắm những thông điệp giúp người đọc tìm thấy sự thấu cảm và bình yên.
+ Tản văn tự sự: Người viết dựa vào những ký ức, những sự kiện đời thường để kể lại thành câu chuyện. Tản văn tự sự không tập trung vào sự kịch tính của tình tiết mà cốt yếu nằm ở chiêm nghiệm của người viết: Câu chuyện này để lại điều gì trong tâm trí?
+ Tản văn nghị luận: Loại hình này thể hiện độ sắc bén trong tư duy của tác giả. Người viết đưa ra góc nhìn, sự phản biện hoặc nhận định về các hiện tượng xã hội, văn hóa hay triết lý sống. Việc kết hợp giữa lập luận mạch lạc và góc nhìn cá nhân giúp bài viết vừa thuyết phục vừa có cảm xúc.
Khi hiểu rõ các hình thức biểu đạt của tản văn truyền thống, bạn sẽ thấy chúng có khả năng tương thích với các định dạng nội dung mà chúng ta tương tác hàng ngày trên mạng xã hội.
+ Ghi chép và tạp bút chuyển thành bài đăng Threads hoặc Facebook: Nổi bật với khả năng nắm bắt những chuyển động của đời sống, tính thời sự, chân thật và tỉ mỉ. Khi bước vào không gian số, dạng bài này thể hiện được những quan sát nhanh của bạn về nhịp sống hàng ngày, chuyện chốn công sở hay những gì quen thuộc với số đông.
+ Tùy bút chuyển thành bản tin Substack hoặc bài Blog cá nhân: Hình thức tuỳ bút đòi hỏi tư duy phóng khoáng, mạch cảm xúc phát triển tự do cùng vốn sống và tri thức sâu rộng. Bạn sẽ tìm thấy sự đồng điệu hoàn hảo của nó với các bản tin Substack hay Blog cá nhân, nơi độc giả chủ động tìm kiếm những bài viết sâu sắc, dung lượng dài để đọc chậm và đúc kết nhiều điều.
+ Bài nêu quan điểm chuyển thành bài Facebook Long-form hoặc bài đăng LinkedIn: Văn xuôi nghị luận thường cho thấy năng lực phản biện, lập luận sắc bén và bản sắc tư duy của người viết rất rõ nét. Trên môi trường số, dạng bài này có thể là các bài viết phân tích sâu trên Facebook hoặc LinkedIn, giúp người viết định hình uy tín chuyên môn và đưa ra góc nhìn cá nhân trước các vấn đề ngành nghề hay xã hội.
👉 Nếu bạn muốn cải thiện khả năng miêu tả và viết văn sinh động, giàu cảm xúc hơn, mời bạn mua Sổ tay Tản văn để rèn luyện và đọc thêm các bài viết:
Vẽ tranh bằng chữ – nghệ thuật miêu tả biến ngôn từ thành hình ảnh
Muốn miêu tả cho đẹp, thực hành ngay 4 bài sau
Show, don’t tell – kỹ thuật không thể thiếu trong sáng tác
Show, don’t tell: Hãy cho thấy, đừng chỉ kể
Viết tản văn không nên bị gói gọn vào trong một sở thích thanh nhã lúc nhàn rỗi. Bởi khi bạn làm chủ được kỹ năng này, nó sẽ phản chiếu nội tâm, củng cố thương hiệu và làm đòn bẩy cho sự nghiệp của bạn.
Mỗi ngày trôi qua, chúng ta bị quá tải bởi vô số thông tin và cảm xúc hỗn độn. Nếu không ghi chép, những trải nghiệm ấy sẽ mau chóng biến mất hoặc tích tụ thành sự căng thẳng ngầm dẫn đến cảm giác tiêu cực, kiệt sức.
Khi viết tản văn, bạn dành thời gian với riêng mình để xem xét lại, sắp xếp lại các suy nghĩ, cảm xúc và chuyển hóa chúng thành những bài học theo một cấu trúc rõ ràng. Nó giúp bạn hình thành lăng kính cá nhân khi quan sát và chiêm nghiệm về mình, về người, về đời. Đó cũng là cách để bạn sống tỉnh thức và hạnh phúc hơn.
Đọc những bài viết của Khải Đơn, Đinh Hằng, Chi Nguyễn (The Present Writer),… bạn sẽ thấy họ soi chiếu nội tâm qua tản văn. Thông qua ngòi bút, họ ghi lại cuộc sống của con người nơi đô thị, sự cô đơn, những cung đường xê dịch hay lối sống tối giản… Họ không chỉ tự dọn dẹp không gian tinh thần cho chính mình mà còn tạo ra sự thấu cảm sâu sắc với hàng trăm nghìn độc giả đang tìm kiếm sự tĩnh lặng giữa nhịp sống vội vã.
Trong kỷ nguyên mà các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tạo ra hàng ngàn bài viết chuẩn chỉnh về mặt cấu trúc trong vài giây, thứ AI không thể nhái được là trải nghiệm thực tế và giọng văn riêng của bạn.
Một bài viết phân tích ngành nghề nếu chỉ toàn số liệu và thuật ngữ sẽ rất khô khan. Nhưng nếu bạn lồng vào đó chất tản văn qua câu chuyện thực tế của bạn hay của người bạn biết, qua những khoảnh khắc thăng trầm khi làm nghề thì bài viết sẽ có hồn và tác động đến người đọc nhiều hơn.
Nhà báo Trương Anh Ngọc dùng tạp bút để chia sẻ góc nhìn văn hóa, bóng đá và trải nghiệm khám phá châu Âu, định hình thương hiệu “người quan sát thời cuộc” giàu trải nghiệm. Tác giả Đinh Đức Hoàng lại mượn những mảng chuyện đời thường để phát triển thành các bài tản văn nghị luận sắc bén về tâm lý đám đông với tư duy rất riêng trên không gian số. Anh “Chánh Văn” Hoàng Anh Tú cũng áp dụng tản văn tự sự để viết các bài kể chuyện, chiêm nghiệm về gia đình, hôn nhân và nuôi dạy con.
Khi làm nội dung cho sản phẩm hoặc dịch vụ, bạn vẫn có thể áp dụng kỹ thuật trong tản văn tự sự để biến các bài quảng cáo vốn dễ khiến độc giả tránh né thành câu chuyện thương hiệu chân thật. Khách hàng không mua sản phẩm chỉ vì thông số mà còn vì cảm xúc và sự tin tưởng khi đọc câu chuyện của bạn.
Kênh Bếp bên sườn đồi hiếm khi đăng bài bán hàng theo công thức truyền thống. Các bài viết hay lời thoại trong video của kênh thường mang chất tản văn mộc mạc với tiếng bếp củi lách tách trong ngày lạnh, mùi khói của những buổi nấu sản phẩm, giọt sương trên lá trà hay nếp sinh hoạt bình dị của con người ở vùng cao. Khi họ giới thiệu nông sản vùng cao thì chúng là kết quả tự nhiên của mùa gặt, của ngày nắng hay của đôi tay chăm chút tỉ mẩn. Họ biến chúng thành hiện thân của nhịp sống chậm có khả năng chữa lành tâm hồn. Khách hàng chi tiền không những vì sản phẩm mà còn vì cảm giác đang mua sự bình yên mà câu chuyện ấy, không gian ấy gieo vào lòng họ.
Người viết tản văn tốt cũng sở hữu lợi thế lớn trong việc khai thác giá trị từ chất xám của mình:
Tản văn là thể loại dễ tiếp cận nhất cho cây bút mới có ước mơ trở thành tác giả sách và có bài đăng báo. Bạn có thể gửi bài cho các trang báo, tạp chí để trở thành cộng tác viên. Khi đã tích lũy đủ lượng và chất thì việc xuất bản các tập sách cá nhân cũng hoàn toàn khả thi.
Những cái tên như Nguyễn Phong Việt hay Vãn Tình đã chứng minh sức hút thương mại mạnh mẽ của thể loại này. Từ những ghi chép, quan sát và chiêm nghiệm đời sống, họ đóng gói thành các tập tản văn bán chạy hàng chục đến hàng trăm nghìn bản như “Chúng ta sống trở về?”, “Chúng ta sống để bước tiếp”, “Chúng ta sống để lắng nghe”,… của Nguyễn Phong Việt hay “Bạn đắt giá bao nhiêu?”, “Khí chất bao nhiêu, hạnh phúc bấy nhiêu”, “Không tự khinh bỉ, không tự phí hoài”,… của Vãn Tình. Tản văn giúp họ xây dựng tệp độc giả trung thành dài hạn và khẳng định vị thế tác giả trong lòng công chúng.
Ngay cả khi chưa trở thành tác giả nổi tiếng thì hình thức cộng tác viên/người viết nghiệp dư như học viên trong các khoá Viết tản văn đăng báo của mình cũng đã cùng nhau tạo nên con số kỷ lục hơn 600 bài trên báo, tạp chí và hơn 30 giải thưởng viết lách lớn nhỏ. Nhiều người tự hào khoe với mình rằng họ đã được làm cộng tác viên chính thức của báo và đã “hồi vốn” học phí từ rất lâu rồi.
Tản văn còn giúp bạn xây dựng uy tín chuyên môn và mở rộng mô hình kinh doanh tri thức. Các câu chuyện và góc nhìn nghề nghiệp được tác giả sách “Người trong muôn nghề” sử dụng hiệu quả. Chính mình cũng là một người đang dùng tản văn làm phương tiện truyền tải tư duy sáng tạo, kỹ năng làm nghề và triết lý sống. Khi bạn đã có uy tín được bảo chứng qua những bài viết giá trị, bạn có thể nhận nhuận bút báo, mở rộng sang các mô hình tạo thu nhập bền vững như viết bản tin Substack trả phí, xuất bản sách hướng dẫn, cung cấp dịch vụ tư vấn hay tổ chức các khóa học đào tạo viết lách chuyên sâu.
Nếu bạn đang có những câu chuyện đời thường chưa kể, những góc nhìn cá nhân về công việc hay muốn rèn luyện tư duy mạch lạc và tâm hồn giàu cảm xúc thì hãy giải phóng bản thân khỏi định kiến để dùng tản văn thể hiện chính bạn.
👉 Nếu bạn cần thêm ý tưởng để bắt đầu viết, hãy mua ebook Sổ tay Ý tưởng với 365 ý tưởng viết được team Yêu lại tiếng Việt chọn lọc kèm gợi ý cụ thể hoặc bạn có thể đọc thêm các bài:
30 điều thân thuộc gợi cảm hứng sáng tạo mỗi ngày
50 ý tưởng viết văn hay dành cho bạn
9 chủ đề viết tản văn dễ lên báo
Đọc bài xong, bạn có thấy ngạc nhiên và háo hức muốn bắt đầu hành trình biến trải nghiệm cá nhân thành những bài viết có giá trị để gửi báo, in sách không?
Nếu bạn đã nghĩ khác về tản văn và muốn dấn thân thì 2 tài nguyên dưới đây rất phù hợp:
– Sổ tay Tản văn: Tài liệu PDF đúc kết tư duy, quy trình tìm chất liệu, cách dựng cấu trúc bài tản và mài giũa văn phong tản văn rất thực chiến qua cả lý thuyết và bài tập.
– Khóa học Viết tản văn đăng báo (khai giảng ngày 2/10): Chương trình học – hành chuyên sâu kéo dài 8 tuần. Trong khoá, mình sẽ trực tiếp đồng hành, sửa bài chi tiết từng từ từng câu, hướng dẫn bạn cách tìm ý tưởng, lập dàn ý, tăng giá trị thẩm mỹ và nhạc tính, hoàn thiện bài viết, phân tích và gửi bài cho các tòa soạn báo.
Nếu bạn đang:
– muốn nghiêm túc bước đi trên con đường này
– muốn nuôi dưỡng lại nội tâm đã khô héo theo năm tháng
– muốn hiểu về thể loại tản văn và cách chinh phục nó
– muốn đưa những câu chuyện cá nhân xuất hiện chỉn chu trên các trang báo in, báo điện tử uy tín
– muốn làm giàu cho tâm hồn qua ngòi bút
thì mình ở đây và rất sẵn lòng đồng hành cùng bạn qua khóa học Viết tản văn đăng báo (TV14).
– Thời gian khai giảng: 19 giờ 30 tối ngày 2/10
– Thời lượng: 8 tuần đồng hành, 8 buổi học qua Zoom
– Quyền lợi học viên:
+ Nhận bộ 8 tài liệu độc quyền gồm lý thuyết, ví dụ và bài thực hành cho từng chủ điểm nội dung.
+ Được sửa chi tiết 100% bài làm trong suốt khóa học, gồm cả lỗi trình bày, lỗi logic, nội dung và cấu trúc bài.
+ Học cách phân tích gu báo và thế mạnh của bản thân để tìm nơi gửi bài phù hợp.
+ Được định hướng và hướng dẫn gửi bài cộng tác báo, tạp chí.
Nhắn tin cho mình để được tư vấn lộ trình phát triển phù hợp và nhận thông tin chi tiết về các khoá học viết nghen!
Tản văn không phải là món quà dành riêng cho những tâm hồn mộng mơ mà là thể loại sẵn sàng chứa đựng mọi biên độ tư duy, mọi trải nghiệm và mọi sắc thái cảm xúc của bất kỳ ai muốn sống có chiều sâu, có giá trị.
Hãy viết ngay từ hôm nay và nhắn cho mình để được tư vấn chương trình học phù hợp với bạn nhé!
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
