Sự thật là, đến bây giờ, nhiều người lớn chúng ta vẫn không biết mình đang sử dụng phép điệp hay đang mắc lỗi lặp từ.
Trong khoá học viết Tự do Biểu hiện, khi thảo luận xoay quanh các biện pháp tu từ, cô bé học viên của mình bảo rằng phép điệp là khó nhất với em. Em cũng thường nhầm lẫn giữa phép điệp với lỗi lặp từ, vốn đều dựa trên nguyên tắc về sự lặp lại giống nhau.
Mình hiểu tại sao em lại bối rối như vậy. Không chỉ có em, nhiều học viên mới của mình cũng gặp khó khăn khi phân biệt chúng. Nhìn bề ngoài, hai thứ trông có vẻ giống nhau – cùng là sự lặp lại của từ ngữ. Vậy thì ranh giới của chúng nằm ở đâu?
Phép điệp là biện pháp tu từ, trong đó người viết cố ý lặp lại một từ, một cụm từ hoặc một cấu trúc ngữ pháp nhằm tạo ra hiệu quả diễn đạt nhất định:
– nhấn mạnh cảm xúc
– tạo nhịp điệu trong câu
– mô phỏng âm thanh
– làm tăng sức gợi của hình ảnh
Ở đây, bạn cần nhớ từ “cố ý”. Vì phép điệp là biện pháp nghệ thuật nên người viết cần biết mình đang làm gì, để đạt được hiệu quả nghệ thuật gì.
Lỗi lặp từ thì ngược lại. Đó là khi người viết vô tình dùng đi dùng lại một từ trong cùng một câu hoặc ở khoảng cách quá gần giữa các câu. Điều này không phải do họ có chủ ý mà vì bí từ, chưa đủ vốn ngôn ngữ để diễn đạt khác đi hoặc đơn giản là vì không để ý. Lỗi này không tạo ra giá trị cho văn bản. Nó chỉ làm câu văn, câu thơ trở nên nặng nề, lủng củng, thiếu tinh tế hơn. Đây cũng là lý do mà bạn cần phân biệt sự khác nhau giữa phép điệp và lỗi lặp từ.
Cả phép điệp và lỗi lặp từ đều có chung một nguyên tắc dùng từ là sự lặp lại. Vì lý do này nên chúng dễ bị nhầm lẫn với nhau, nhất là với người mới viết hoặc các bạn học sinh còn chưa nắm rõ kiến thức.
Người đọc thiếu kinh nghiệm khi nhìn thấy một từ xuất hiện hai, ba lần trong một câu văn, đoạn văn sẽ không biết nên coi đó là dụng ý hay sơ suất. Người viết thiếu kinh nghiệm đôi khi cũng không chắc mình đang tạo ra phép điệp hay đang mắc lỗi. Ranh giới của chúng trông có vẻ mong manh nhưng thực ra, nếu bạn hiểu đúng bản chất của từng thứ, bạn sẽ xử lý tốt hơn rất nhiều.
Hãy chú ý 3 điểm khác biệt căn bản.
– Thứ nhất: chủ ý của người viết
Phép điệp là lựa chọn sử dụng từ ngữ có ý thức để tăng giá trị nghệ thuật cho tác phẩm. Lỗi lặp từ là kết quả của sự vô tình hoặc chưa biết kiến thức. Đây là điểm khác biệt cốt lõi nhất. Nếu bạn hỏi người viết “Tại sao anh/chị lặp lại từ đó?” mà họ không trả lời được, nhiều khả năng là họ đã mắc lỗi khi viết. Nếu họ có thể giải thích là vì muốn nhấn mạnh nội dung, tạo nhịp điệu cho câu, gợi cảm giác cụ thể hơn thì đó là phép điệp.
Thứ hai: hiệu quả của việc lặp lại
Phép điệp tạo ra giá trị thẩm mỹ hoặc cảm xúc rõ ràng cho câu, cho đoạn. Lỗi lặp từ thì không. Nó chỉ tạo ra cảm giác khó chịu, rối rắm, lủng củng hoặc thiếu chuyên nghiệp.
Thử so sánh 2 ví dụ sau:
“Cái chuyện đó cũng đâu có cái gì ghê gớm mà nó làm gì ầm ĩ vậy?”
>>> Câu này lặp từ “cái” và “gì” không có chủ ý, chỉ là thói quen khi nói. Nó không tạo ra nhịp điệu, không nhấn mạnh điều gì mà lại khiến câu văn trở nên dài dòng và thiếu chắt lọc.
Bây giờ hãy đọc đoạn văn này của mình:
“Phố mùa này sao cứ buồn thê thiết. Có những đêm nằm im thin thít trong nệm ấm chăn êm, ta chợt nghe tiếng mưa rơi như đôi lời tiễn biệt. Tiễn biệt một mùa hè đang vỡ theo bong bóng nổ trên mặt đường loáng nước. Tiễn biệt thời gian đang tan vào sự chuyển màu của lá. Để rồi một thoáng nào đó, ta mơ màng nhận ra tiếng ve đã ngưng hẳn trong lùm cây mùa hạ, chỉ còn tiếng rả rích nỉ non như buồn như nhớ, như đợi như chờ. Bao lâu nữa mới đến mùa hạ sau? Và ta có còn gặp lại mình trong những cơn mưa của tuổi xưa yêu dấu?”
Từ “tiễn biệt” được lặp lại 3 lần trong một đoạn văn ngắn để nhấn mạnh về sự kết thúc của những mùa hè cũ, cũng là để bộc lộ cảm xúc tiếc nuối của người viết. Phép điệp giúp tình cảm của mình được thể hiện rõ ràng hơn, dạt dào hơn và góp phần làm tăng nhạc tính cho cả đoạn.
Thứ ba: vị trí và cấu trúc trong tác phẩm
Phép điệp được chia theo vị trí gồm có điệp ngữ tiếp nối (lặp các từ/cụm từ đi liền nhau), điệp ngữ vòng (lặp các từ/cụm từ ở cuối câu trước, đầu câu sau) và điệp ngữ cách quãng (từ/cụm từ được lặp nằm cách nhau bởi các từ khác). Sự lặp lại của phép điệp có tổ chức, có nhịp điệu.
Trong khi đó, lỗi lặp từ thường xuất hiện ngẫu nhiên, không có hệ thống, không tạo được nhịp điệu.
Để biết cách thực hành dùng phép điệp khi viết, mình gợi ý 3 câu hỏi kiểm tra mà mình thường áp dụng:
– Nó có nhấn mạnh điều gì không? Sự lặp lại trong phép điệp luôn làm tăng trọng lượng cho ý tưởng hoặc cảm xúc. Nếu bỏ đi một trong những lần lặp đó, ý nghĩa hay cảm xúc của câu có thay đổi không? Nếu không thay đổi gì thì đó là lỗi lặp từ, có thể gạch bỏ được.
– Nó có tạo ra nhịp điệu cho câu không? Hãy đọc to câu, đoạn lên xem. Nếu bạn cảm thấy câu có nhịp, có tiết tấu, có cảm giác chuyển động thì là dấu hiệu tốt. Nếu câu đọc lên nghe trúc trắc, vấp váp và lủng củng thì khả năng cao là đang mắc lỗi.
– Nó có thể được thay thế bằng từ khác không? Nếu một từ được lặp lại nhiều lần mà có thể dễ dàng thay thế bằng từ khác nhưng câu văn hay hơn, thanh thoát hơn thì hãy thay nó đi. Nếu thay từ mà câu mất đi điều gì đó thì bạn cần giữ lại. Vì đó là phép điệp.
Phép điệp không phải cứ lặp nhiều lần là hay. Sức mạnh của nó nằm ở sự chính xác. Muốn lặp cũng cần lặp đúng chỗ, đúng nhịp, đúng cảm xúc. Lạm dụng phép điệp dễ biến bài viết thành “ồn ào”, mất đi cái tinh tế mà tác phẩm cần có.
Đến cuối cùng, ranh giới giữa phép điệp và lỗi lặp từ không nằm ở số lần một từ xuất hiện mà ở vai trò mà nó thể hiện trong tác phẩm.
Trong khóa học viết căn bản Tự do Biểu hiện khai giảng ngày 10/6, bạn sẽ được học lại các biện pháp nghệ thuật trong tiếng Việt một cách bài bản và chi tiết bên cạnh nhiều nội dung học khác. Từ đó giúp bạn thực sự xây dựng được nền tảng vững vàng về tư duy viết, kỹ năng viết và cân bẳng tinh thần của một người viết.
Bạn tham gia khóa học ở đây: https://forms.gle/hjQjYHC1J2dyRAci6
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
