Viết một nhân vật chính ấn tượng đôi khi còn khó hơn nhiều so với việc nghĩ ra một cốt truyện hoành tráng.
Khi đã đọc hàng trăm truyện ngắn của học viên các khoá Viết truyện chuyên sâu và cả những tác phẩm dự thi Cuộc thi viết truyện ngắn Yêu lại tiếng Việt năm 2024 và 2025, mình nhận thấy có 8 vấn đề các bạn mắc phải khi xây dựng nhân vật.
– Không biết bắt đầu phác thảo về nhân vật từ đâu.
– Tạo ra nhân vật quá nhạt nhoà, không có cá tính riêng.
– Chỉ tả được ngoại hình mà không biết làm thế nào để thể hiện nội tâm nhân vật.
– Sợ nhân vật bị ghét nên làm cho nhân vật thật hoàn hảo, không tì vết.
– Quá tập trung vào việc “Chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo?” mà quên nghĩ đến “Nhân vật muốn gì?”.
– Biết những chi tiết vặt vãnh về nhân vật nhưng không biết khao khát lớn nhất và nỗi sợ hãi sâu thẳm nhất của họ là gì.
– Muốn nhân vật làm việc lớn nhưng lại thiếu động cơ cá nhân đủ thuyết phục.
– Áp đặt ý muốn của bản thân lên nhân vật, khiến họ hành động không theo tính cách vốn có mà không có lý do.
Bạn có nhìn thấy bản thân ở bất cứ gạch đầu dòng nào phía trên không? Nếu có, bạn nên đọc tiếp.
Trong bài viết này, mình sẽ không dạy bạn cách xây dựng nhân vật như thế nào cho sống động và ấn tượng mà chỉ muốn nhắc bạn 5 điều nên lưu ý để không rơi vào 8 vấn đề trên nữa.
Nhân vật chính là nhân vật có vai trò quan trọng nhất trong tác phẩm, tham gia vào hầu hết các sự kiện và đóng vai trò chủ đạo trong việc thúc đẩy cốt truyện. Mọi người hầu như đều có cảm nhận về điều này nhưng không phải ai cũng xác định rõ. Và khi không hiểu rõ sứ mệnh của nhân vật, bạn sẽ để họ sống trong mơ hồ, thiếu chân thực và không có sự quyết liệt cần thiết.
Nếu hình dung toàn bộ câu chuyện như một cái cây lớn thì nhân vật chính sẽ nằm ở phần thân cây, các nhân vật phụ sẽ là những nhánh cây khác. Chúng liên kết với nhau để tạo ra một chỉnh thể thống nhất trong tác phẩm.
Truyện ngắn Gió mùa có nhân vật chính là Mơ – một cô gái nghèo nhiều bất hạnh. Câu chuyện xoay quanh cuộc đời cô từ khi còn bé, mồ côi tới khi có thai, sinh con rồi mất con trong một hôm trời trở lạnh. Những nhân vật phụ khác xuất hiện để làm rõ hơn cho hoàn cảnh của Mơ. Họ có thể là động lực sống của Mơ (đứa con nhỏ), là người giúp đỡ Mơ (bà Nhài, ông bác sĩ) hay người mà Mơ cần phục vụ chỉ để có tiền nuôi sống chính mình và con (gã đàn ông).
Thông thường, trong truyện, nhân vật chính cần thực hiện một “sứ mệnh” nào đó. Đó có thể là đi tìm thành công, vươn lên sống tốt hơn dù hoàn cảnh khó khăn, chinh phục một thử thách… Sự có mặt của các nhân vật sẽ mang tính hỗ trợ hoặc cản trở nhân vật chính đến gần với mục tiêu của mình.
Hãy trả lời câu hỏi “Nhân vật của bạn muốn điều gì nhất trong cả câu chuyện?” bằng một câu duy nhất. Đó chính là động lực thôi thúc, cũng là mục tiêu hướng tới để họ đưa ra các quyết định và hành động.
Từ những lần chữa bài cho học viên, mình nhận ra một lỗi rất phổ biến là nhiều người có thể dành cả trang giấy để tả ngoại hình nhân vật nhưng lại không biết nhân vật ấy đang khao khát điều gì.
Ngoại hình nhân vật cũng nên được nói đến nhưng cái bạn thực sự cần phải hiểu rõ là tính cách, tâm lý của họ. Chính tính cách đó, tâm lý đó sẽ quyết định cách họ hành động và những lời nói của họ. Thậm chí, nhiều nhân vật không được miêu tả kỹ về hình dáng bên ngoài vì không cần thiết. Tuy nhiên, chẳng nhân vật nào mà lại thiếu đi phần tính cách, suy nghĩ bên trong.
Ngoại hình: không cần tả chi tiết về mọi thứ, hãy chọn ra những nét nổi bật. Nhân vật không cần phải luôn luôn đẹp mà cần có thể xấu xí, bình thường hoặc có điểm nào đó đặc biệt dễ nhớ như là nốt ruồi, vết sẹo…
Tính cách: trước đây người ta thường chia nhân vật theo 2 tuyến chính diện – phản diện rõ rệt nhưng hiện nay, các tác giả thích xây dựng nhân vật đa diện với đầy đủ cả tính tốt, tính xấu, điểm mạnh, điểm yếu và những mâu thuẫn, đối lập, giằng xé trong nội tâm.
Tâm lý: nhân vật chính có sự thay đổi tâm lý mạnh mẽ theo từng biến động của cuộc đời. Những đoạn miêu tả tâm lý cũng cần sự kỳ công và sắc bén trong ngòi bút của tác giả nhiều hơn.
Hành động và lời nói của nhân vật chính sẽ phù hợp với bối cảnh, tính cách, vị trí xã hội… của họ. Để việc miêu tả nhân vật chính thêm sinh động, tác giả cần quan sát con người trong xã hội kỹ càng, cụ thể. Có như vậy khi thể hiện nhân vật trong tác phẩm mới có sức thuyết phục.
Nhân vật Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên đã xuất hiện sau khi ra tù bằng một hình hài gớm ghiếc mà người làng Vũ Đại ai thấy cũng sợ:
“Hắn về lớp này trông khác hẳn, mới đầu chẳng ai biết hắn là ai. Trông đặc như thằng sắng cá! Cái đầu thì trọc lốc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất câng câng, hai mắt gườm gườm trông gớm chết! Hắn mặc quần áo nái đen với áo Tây vàng. Cái ngực phanh, đầy những nét chạm trổ rồng, phượng với một ông thầy tướng cầm chuỳ, cả hai cánh tay cũng thế. Trông gớm chết!”
Ngoại hình này của hắn rất phù hợp với một thằng mới ra tù, lại còn là bợm nhậu và đòi nợ thuê, lâu lâu rạch mặt bằng mảnh chai để ăn vạ. Đồng thời cũng thể hiện sự hủy hoại của xã hội với những kẻ cầm quyền tàn nhẫn đã đẩy con người vào bước tha hóa, trở thành quỷ dữ bị cả làng cả tổng ghét bỏ, ruồng rẫy.
Hãy trả lời 5 câu hỏi dưới đây. Nếu bạn trả lời “Chưa” từ 2 câu trở lên, có lẽ nhân vật của bạn vẫn cần được đào sâu thêm trước khi tiếp tục viết.
1. Nếu chỉ dùng một câu, bạn có thể nói rõ nhân vật của mình khao khát điều gì nhất không?
Ví dụ: được công nhận, được yêu thương, được tự do, được tha thứ…
2. Nhân vật đang sợ điều gì đến mức luôn cố tránh né?
Một nỗi sợ sẽ khiến mọi lựa chọn của nhân vật thật sự có lý do và thuyết phục người đọc hơn.
3. Nếu đặt nhân vật vào một tình huống khó khăn, bạn có biết họ sẽ hành động như thế nào không?
Nếu câu trả lời là chưa chắc chắn hoặc chưa biết, chưa rõ thì rất có thể, bạn vẫn chưa đủ hiểu nhân vật của mình.
4. Nhân vật có một điểm gì khiến người đọc nhớ đến họ ngay cả khi đã đọc truyện xong?
Đó có thể là thói quen, cách nói chuyện, một lựa chọn bất ngờ hay một mâu thuẫn trong tính cách…
5. Nếu bỏ tên nhân vật đi, người đọc có còn nhận ra đó là họ qua cách suy nghĩ, lời nói và hành động không?
Nếu nhân vật nào cũng nói những câu giống nhau nghĩa là họ vẫn chưa có cá tính riêng.
📌 Kết quả:
5/5 câu “Có” → Bạn đã có một nền tảng khá tốt để bắt đầu xây dựng nhân vật.
3-4 câu “Có” → Nhân vật cơ bản đã được hình dung cụ thể nhưng vẫn cần đào sâu thêm ở một vài khía cạnh.
0-2 câu “Có” → Đừng vội viết tiếp cốt truyện. Hãy dành thêm thời gian trò chuyện với nhân vật của mình.
Nhiều người hiểu nhầm về sự nhất quán trong xây dựng nhân vật. Tất nhiên bạn cần tạo ra sự đồng nhất cho họ từ đầu đến cuối truyện nhưng không phải theo nghĩa hoàn toàn bất biến. Nhân vật vẫn cần có sự thay đổi ở cuối truyện so với đầu truyện. Bởi vì họ đã trải qua nhiều sự việc nên cũng sẽ rút ra những bài học, kinh nghiệm sống cho mình. Họ không thể 100% là con người ban đầu được.
Bạn nên để nhân vật có một đặc điểm nào đó trong tính cách không bị thay đổi theo thời gian nhưng cũng cần có sự trưởng thành qua các sự kiện mà họ đã đối mặt. Ví dụ như nhân vật của bạn là một người tốt bụng, bạn có thể để họ lựa chọn và đưa ra những quyết định có lợi cho người khác ngay cả trong những tình huống mà bản thân họ sẽ phải chịu thiệt thòi. Nhưng sau những lần bị lợi dụng lòng tốt, dĩ nhiên là họ cũng sẽ cảnh giác hơn, biết sợ và biết nghĩ cho bản thân nhiều hơn chứ không còn giúp người một cách vô tội vạ như trước nữa.
Ngoài ra, bạn cần chú ý đến logic của tác phẩm để biết nên xây dựng nhân vật chính theo chiều hướng như thế nào. Họ có thể thay đổi từ người tốt thành người xấu hoặc từ người xấu dần dần trở nên tốt hơn… Nhân vật không thay đổi ngay lập tức mà họ thay đổi từ từ sau những sự kiện xảy đến với mình hoặc với người khác mà họ chứng kiến được.
Trong truyện ngắn Trở về, nhân vật Tâm từ một cậu bé nhà quê với những mộng mơ đơn giản khi lớn lên làm việc và lấy vợ thành phố thì hoàn toàn đổi thay tâm tính. Anh chàng xa cách thôn quê, xem thường những người nhà quê (ngay cả mẹ ruột) và chối bỏ cái gốc gác người nhà quê của mình chỉ để chạy theo làm vừa lòng người vợ giàu có và thỏa mãn hư danh về người thành phố. Tác giả xây dựng nhân vật chính như vậy để phản ánh thực trạng xã hội phân biệt người nhà quê với người thành phố và để lên án những kẻ vì cái danh, vì ánh nhìn của người đời mà rủ bỏ cả nguồn gốc của mình.
Một cô gái nhút nhát sẽ không bỗng nhiên trở nên dũng cảm chỉ sau một đêm.
Một người ích kỷ cũng không tự nhiên biết yêu thương người khác.
Điều khiến nhân vật thay đổi luôn là những sự kiện họ buộc phải trải qua.
Nói cách khác:
Sự phát triển của nhân vật không bắt đầu từ nhân vật. Nó bắt đầu từ cốt truyện.
Nếu bạn đã biết nhân vật của mình là ai, bước tiếp theo sẽ là học cách tạo ra những biến cố đủ mạnh để buộc họ phải lựa chọn.
Một số kiểu nhân vật trong truyện ngắn
Kết cấu là gì? Các kiểu kết cấu thường gặp trong truyện
Để xây dựng nhân vật chính độc đáo hơn, tác giả có thể sử dụng các biện pháp nghệ thuật như so sánh, ẩn dụ… và các phương thức biểu đạt như miêu tả, kể chuyện, triết luận… Việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật phải linh hoạt, sáng tạo để nhân vật chính trở nên sinh động, hấp dẫn.
Khi miêu tả nhân vật chính, bạn có thể đi từ ngoại hình, cử chỉ, hành động tới biểu cảm, tâm lý, thế giới nội tâm. Từ đó làm cho hình tượng của nhân vật sống động hơn trong mắt người đọc và họ cũng dễ dàng hình dung được những gì bạn đang muốn thể hiện.
Trong cảnh mở đầu của truyện ngắn – trữ tình hóa Dưới bóng hoàng lan, tác giả Thạch Lam có những dòng miêu tả hành động và tâm trạng của nhân vật Thanh khi từ thành phố trở về căn nhà quen thuộc dưới quê rất đẹp và cũng rất yên bình:
“Thanh lách cánh cửa gỗ để khép, nhẹ nhàng bước vào. Chàng thấy mát hẳn cả người, trên con đường gạch Bát Tràng rêu phủ, những vòng ánh sáng lọt qua vòm cây xuống nhảy múa theo chiều gió. Một mùi lá tươi non phảng phất trong không khí. Thanh rút khăn lau mồ hôi trên trán bên ngoài trời nắng gắt rồi thong thả đi bên bức tường hoa thấp chạy thẳng đến đầu nhà. Yên tĩnh quá, không một tiếng động nhỏ trong căn vườn, tựa như bao nhiêu sự ồn ào ở ngoài kia đều ngừng lại trên bực cửa.”
Cách miêu tả này vừa làm nổi bật hình ảnh căn nhà quê mát mẻ, nhiều cây xanh vừa giúp thể hiện con người tri thức nhẹ nhàng, tinh tế, trọng tình cảm của Thanh.
Đến đây, có lẽ bạn đã biết nhân vật có thể được khắc họa bằng nhiều biện pháp nghệ thuật khác nhau. Nhưng người mới học viết thường không biết “Làm sao để người đọc tự cảm nhận được tính cách nhân vật, thay vì người viết phải giải thích?”.
Đó là lúc bạn nên tìm hiểu kỹ thuật Show, don’t tell – một trong những nguyên tắc quan trọng giúp nhân vật hiện lên qua hành động, lời nói và chi tiết, thay vì qua những lời nhận xét trực tiếp của người kể chuyện.
Nếu bạn muốn hình dung rõ ràng hơn về sự khác biệt giữa kể (tell) và tả (show, don’t tell) thì xem bài này nhé: https://www.facebook.com/share/p/1K9XZvJofP/
Show, don’t tell – kỹ thuật không thể thiếu trong sáng tác
Bạn sẽ tả bức ảnh này như thế nào?
Muốn miêu tả cho đẹp, thực hành ngay 4 bài sau
Quan điểm, thái độ của tác giả đối với nhân vật chính có thể được thể hiện qua cách miêu tả, đánh giá nhân vật của người kể chuyện hoặc của các nhân vật khác. Thông thường, tác giả không trực tiếp thể hiện góc nhìn của mình mà mượn lời của người khác để qua đó bộc lộ một cách khéo léo, tinh tế để không ảnh hưởng đến sự tiếp nhận của người đọc.
Trong truyện Lão Hạc, nhân vật người kể chuyện là ông giáo đã có những suy nghĩ về hành động có phần ích kỷ và vô cảm của người vợ khi không muốn giúp đỡ lão Hạc:
“Chao ôi ! Ðối với những người ở quanh ta, nếu ta không cố tìm mà hiểu họ, thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc, bần tiện, xấu xa, bỉ ối… toàn những cớ để cho ta tàn nhẫn; không bao giờ ta thấy họ là những người đáng thương; không bao giờ ta thương… Vợ tôi không ác, nhưng thị khổ quá rồi. Một người đau chân có lúc nào quên được cái chân đau của mình để nghĩ đến một cái gì khác đâu? Khi người ta khổ quá thì người ta chẳng còn nghĩ gì đến ai được nữa. Cái bản tính tốt của người ta bị những nỗi lo lắng, buồn đau ích kỷ che lấp mất. Tôi biết vậy, nên tôi chỉ buồn chứ không nỡ giận.”
Ông giáo là người có học thức nhưng cũng nghèo, và ông lại giàu lòng thương cảm với người khác nên ông hiểu cho lão Hạc, cũng hiểu cho cả vợ mình. Những điều ông giáo nói phản ánh cách nhìn nhận cuộc đời của chính tác giả Nam Cao. Bởi ông cũng là một người tri thức nghèo sống gần gũi với tầng lớp nông dân. Ông quá hiểu những gì họ trải qua và hiểu tại sao họ đưa ra những quyết định như vậy với cuộc đời mình.
Sau cùng, điều quan trọng nhất không phải là tạo ra một nhân vật hoàn hảo. Một nhân vật đáng nhớ không nhất thiết phải đẹp, phải giỏi hay phải đặc biệt.
Điều khiến người đọc nhớ đến họ thường là:
họ khao khát điều gì,
họ sợ điều gì,
họ lựa chọn ra sao trước những biến cố,
và họ đã thay đổi như thế nào.
Nếu bạn thấy bản thân đã thực hiện 5 lưu ý trong bài viết này, bạn đã có một nền tảng rất tốt để bắt đầu xây dựng nhân vật cho truyện ngắn của mình.
Nếu bạn muốn biến kiến thức này thành một nhân vật thật sự sống động trong truyện, bạn sẽ cần thực hành nhiều lần.
Vì vậy, mình đã thiết kế Sổ tay viết truyện như một cuốn sổ đồng hành có hướng dẫn chi tiết dành cho người tự học.
Trong Sổ tay, bạn sẽ được học và thực hành về:
– Ý tưởng
– Ngôi kể
– Bối cảnh
– Hồ sơ nhân vật
– Cốt truyện
– Cao trào
– Cú twist bất ngờ
– Viết mở truyện
– Viết kết truyện
– Cách gửi truyện cộng tác báo
Mỗi nội dung đều có lý thuyết và bài tập có sẵn khoảng trống để bạn viết ngay trên sổ, thay vì chỉ đọc rồi để đó.
Đây là lựa chọn dành cho người muốn luyện tập có hệ thống trước khi tham gia một khóa học viết truyện bài bản.
Nếu đọc xong bài này, bạn nhận ra rằng:
– Bạn hiểu lý thuyết nhưng vẫn không biết bắt đầu từ đâu.
– Bạn tạo được nhân vật nhưng không biết phát triển thành một câu chuyện.
– Bạn muốn có người đọc truyện của bạn, chỉ ra điểm mạnh, điểm yếu và góp ý chi tiết.
– Bạn có mục tiêu viết truyện để đăng báo, dự thi hoặc xuất bản.
thì khóa học Viết truyện chuyên sâu sẽ phù hợp hơn việc tự học một mình.
Trong 10 tuần của khoá, bạn không chỉ được học cách xây dựng nhân vật mà còn đi qua toàn bộ quá trình sáng tác một truyện ngắn: từ ý tưởng, cốt truyện, kết cấu, điểm nhìn, đối thoại, cao trào… đến biên tập, phân tích và gửi bài cộng tác báo, tìm hiểu mối liên hệ giữa truyện và phim, đồng thời được góp ý sửa truyện chi tiết.
Xem quả ngọt của học viên mình ở đây nè:
Chị Đan Ngọc và những lần trăng tỏa
Lisa Thuỳ Linh – cô sứa nhỏ thích bám vào đôi cánh Sẻ Nâu
Thanh Ly – 10X viết truyện với giọng văn đậm chất “đời”
Bấm vào đây để đăng ký học: https://forms.gle/EtDrgzBmrrevVwxBA
Mình là Hoà Lương – Người hướng dẫn viết để nuôi dưỡng tâm hồn, sử dụng ngôn ngữ hiệu quả và cộng tác báo chí.
